Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Η'
Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α΄ / 1947 - ΙΔ΄ / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου. Στη παρούσα ενότητα συνόλων ανοικτών δεδομένων, παρουσιάζονται μερικά από τα αποτελέσματα υλοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων της περιόδου 2000 – 2014 προς ενημέρωση και χρήση από ενδιαφερόμενους. - Για τη Δ/νση Πληροφορικής & Επικοινωνιών, Κων/νος Στραταριδάκης, PhD, Υπεύθυνος Διεύθυνσης και Συντονιστής Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων περιόδου 2000 – 2014. k.strataridakis@apdkritis.gov.gr
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου Η'
Περιέχει το σύνολο των άρθρων που περιλαμβάνονται στο Τόμο Η΄ καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Μια έκθεσις ωμοτήτων του 1866.
Δημοσιεύεται μία έκθεση των ωμοτήτων που διέπραξαν οι Τούρκοι κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1866 στις επαρχίες Μαλεβυζίου, Τεμένους, Μονοφατσίου, Καινουρίου, Πυργιωτίσης, Πεδιάδος, Λασιθίου, Μεραμβέλλου, Ρίζου και Σητείας. Σώζεται σε χειρόγραφη μορφή μεταξύ των εγγράφων του Μητροπολίτη Κρήτης Τιμοθέου Βενέρη. Πρόκειται για το πρωτότυπο, που έγινε κατά πάσα πιθανότητα κατόπιν ανωτέρας διαταγής την εποχή της επανάστασης και ολοκληρώθηκε στο Λασίθι την 27η Αυγούστου 1867. Ο άγνωστος συντάκτης παρουσιάζει τα βασανιστήρια, τους φόνους και τις ωμότητες εις βάρος των Χριστιανών κάθε περιοχής, χωρίς ωστόσο να αναφέρεται σε άλλα πολεμικά και στρατιωτικά γεγονότα. Ο ίδιος φαίνεται να κατάγεται από το ανατολικό τμήμα του νησιού, μάλλον από την επαρχία Μεραμβέλλου.
Κάποιες παρατηρήσεις πάνω στο Τραγούδι του Δασκαλογιάννη.
Σχολιάζεται το Τραγούδι του Δασκαλογιάννη του Παντζελιού στην έκδοση του Λαούρδα (1947). Συνεχίζοντας τις θεωρίες περί επικής ποίησης του Milman Parry, ο συγγραφέας διαφωνεί με τη θέση του J. A. Notopoulos ότι το Τραγούδι αποτελεί παράδειγμα αυθόρμητης προφορικής ποίησης. Το μακρύ αυτό τραγούδι έφτασε σε μας μέσα από τη χειρόγραφη παράδοση, σε αντίθεση με τις συντομότερες διασκευές του ποιήματος, που μεταδόθηκαν από στόμα σε στόμα στην περιοχή των Σφακίων. Τα γεγονότα που περιγράφονται στο εκτενές ποίημα συγκρίνονται με εκείνα των διασκευών των τελών του 19ου αι., όπου σημειώνονται αρκετές διαφορές, ορισμένες από τις οποίες προέρχονται από τα ακριτικά τραγούδια. Παράλληλα υπάρχει σημαντική αλλαγή στον χαρακτήρα του ίδιου του Δασκαλογιάννη, που παρουσιάζεται πολύ πιο ηρωικός στο μακρύτερο ποίημα.
Δύο άγνωστα έργα του Γερασίμου Βλάχου εις Αγιορειτικόν κώδικα.
Ο κώδικας 191 της μονής Ξενοφώντος του Αγίου Όρους περιέχει δύο έργα του κρητικού λογίου και ιεροκήρυκα Γεράσιμου Βλάχου: το "Κατά Ιουδαίων" και το "Περί της του Μωάμεθ θρησκείας και κατά Τούρκων". Η αντιγραφή τους έγινε το 1671 στην Κέρκυρα από τον κρητικό ιερομόναχο Καλλιόπιο Καλλιέργη, ενόσω ο Βλάχος διέμενε στο νησί. Θα πρέπει να εκδοθούν και να συγκριθούν με ανάλογα παλαιότερα αντιρρητικά συγγράμματα. Μία ακόμα αναφορά στον Βλάχο εντοπίστηκε στον κώδικα 6 της μονής Αγίων Θεοδώρων στην Αροανία. Το χειρόγραφο προέρχεται από την κρητική μονή Βροντησίου και αντιγράφηκε από τον αδελφό του ηγουμένου Εμμανουήλ Δέπο. Φέρει μεταξύ άλλων μία ενθύμηση του έτους 1648, πιθανότατα του Δέπου, σύμφωνα με την οποία ο Βλάχος παρέλαβε από αυτόν ιχνογραφικά προσχέδια αγιογραφικών πινάκων.
Τρία κρητικά χειρόγραφα.
Εξέταση των κωδίκων Marcianus XI. 19, Vindobonensis Gracus 244 και Baroccianus 216. Σχετικά με το πρώτο, προτείνεται ότι οι σημειώσεις στο χειρόγραφο του Φορτουνάτου προστέθηκαν μετά τη γραφή του κυρίως κειμένου και όχι μετά, και ότι βάσει αυτού το έργο χρονολογείται πριν από το Μάιο του 1666. Άλλες παρατηρήσεις υποδεικνύουν την ύπαρξη άγνωστης έκδοσης του Κατσούρμπου. Tα γλωσσικά λάθη στον Στάθη και στον Ζήνωνα αποδίδονται στην αντιγραφή από χειρόγραφα γραμμένα σε ιταλικούς χαρακτήρες. Παρατίθενται στοιχεία υπέρ της άποψης ότι ο Κώδικας Vondobondensis Gracus 244 γράφτηκε από έναν και μόνο άνθρωπο, και ότι το χειρόγραφο πρέπει να χρονολογηθεί γύρω στο 1520. Τέλος, προτείνεται νέα ανάγνωση για το σύντομο χειρόγραφο ποίημα στον Κώδικα Baroccianus 216, με την οποία προτείνεται ως πρότυπο το Β’ ειδύλλιο του Θεόκριτου.
Κρητικαί σελίδες (μέρος 1ο).
Μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Οθωμανούς, κρητικοί πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στη Ζάκυνθο. Συμβολαιογραφικές πράξεις, που τους αφορούσαν, σώζονταν στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου πριν την καταστροφή του από την πυρκαγιά του 1953. Για ορισμένα από τα έγγραφα αυτά υπάρχουν περιλήψεις ή μεταγραφές που είχαν γίνει από τον αρχειοφύλακα Λεωνίδα Ζώη. Δημοσιεύεται η περίληψη ενός πληρεξουσίου που έκανε ο Ιωάννης Μελισσηνός στον Φραγκίσκο Φοσκαρίνη το 1673 για την είσπραξη χρηματικού ποσού από το κρητικό μοναστήρι της Παναγίας Ακρωτηριανής. Επίσης εκδίδεται η διαθήκη του ρεθύμνιου Νικολού Μουσούρου του 1678 και η πράξη καταχώρισης στα πρακτικά ζακύνθιου συμβολαιογράφου των εγγυήσεων που είχε δώσει ο ιερέας Βαρθολομαίος Σηρόπουλος, εφημέριος του Αγίου Σπυρίδωνα του Χάνδακα, στις παραμονές της άλωσης για την φύλαξη εικόνων του ναού.
Η κρητική λογοτεχνία και η εποχή της
Από το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα ως την οθωμανική κατάκτηση η Κρήτη ακολουθεί ως προς τις πνευματικές εκδηλώσεις και τις γενικότερες ιστορικές συνθήκες μια πορεία ανάλογη με εκείνη που είχαν ακολουθήσει οι χώρες της δυτικής Ευρώπης. Τα νέα ρεύματα της Αναγέννησης και της όψιμης Αναγέννησης συντίθενται με τις βυζαντινές επιβιώσεις. Διαφοροποιούνται έτσι οι εκφραστικοί τρόποι, εισάγονται νέα γραμματολογικά είδη κι ανανεώνεται το ύφος της κρητικής λογοτεχνικής παραγωγής. Οι δημιουργοί προέρχονται από τα μέσα και ανώτερα στρώματα μιας ακμαίας κοινωνίας αστικής με έντονα ελληνικό χαρακτήρα. Η εσφαλμένη εντύπωση ότι η κρητική λογοτεχνία είναι δημιουργία λαϊκή οφείλεται στη σύγχυσή της με το δημοτικό τραγούδι και στη μεταμόρφωση του αστικού πολιτισμού της Κρήτης του 1600 σε λαϊκό πολιτισμό στα χρόνια της Τουρκοκρατίας.
Άγνωστο κρητικό Μυστήριο των παθών του Χριστού.
Δημοσιεύεται ένα ανώνυμο στιχούργημα της ευαγγελικής αφήγησης των Παθών του Χριστού σε μορφή δραματικού διαλόγου και σε δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους. Όπως συνάγεται από τη γλωσσική μορφή του, που έχει ως βάση το κρητικό ιδίωμα με ορισμένους όμως αρχαϊσμούς, ο ποιητής ήταν Κρητικός του 16ου αιώνα. Ο γραφέας του κώδικα ενδεχομένως καταγόταν από την Κάτω Ιταλία, εφόσον έχουν εισαχθεί στο κείμενο γλωσσικά στοιχεία χαρακτηριστικά των ελληνικών διαλέκτων της περιοχής. Ο ποιητής ακολουθεί πιστά τις αντίστοιχες περικοπές των ευαγγελίων του Ματθαίου και του Ιωάννη, καθώς και του απόκρυφου ευαγγελίου του Νικοδήμου. Το θρησκευτικό αυτό δράμα, όπως και ο Θρήνος εις τα Πάθη και την Σταύρωσιν του Χριστού του επίσης κρητικού Μαρίνου Φαλιέρου, παρουσιάζει αξιοσημείωτες ομοιότητες με τα δυτικά "Μυστήρια των Παθών".
Παρατηρήσεις στο κρητικό θέατρο.
Στην Ερωφίλη και στον Στάθη εντοπίζονται χωρία που χρήζουν κριτικής αποκατάστασης και διατυπώνονται παρατηρήσεις για την καλύτερη κατανόησή τους. Οι διορθώσεις που προτείνονται στο κείμενο της Ερωφίλης, το οποίο εξέδωσε ο Ξανθουδίδης, στηρίζονται στην έκδοση του 1772, που ακολουθεί εκείνη του Γραδενίγου του 1676. Στην παραδεδομένη μορφή του κειμένου του Στάθη επισημαίνονται κενά τόσο στην ανάπτυξη του θέματος της υποκατάστασης του Χρύσιππου από τον Πάμφιλο στις νυχτερινές συναντήσεις με τη Φαίδρα όσο και στις αναφορές στο επεισόδιο του ξυλοδαρμού του Μπράβου από τον Στάθη, το οποίο επίσης δεν σώζεται. Δεν αποκλείεται να εξέπεσαν στίχοι κατά την αντιγραφή του κειμένου ή να επιχειρήθηκε μια ασυνείδητη σκηνική συντόμευση. Αυθαίρετος θεωρείται και ο τίτλος που έδωσε στο έργο ο εκδότης του Σάθας.
Συμπληρωματικά βιβλιογραφίας Ιωάννου Καλιτσουνάκη.
Συμπληρώνεται η βιβλιογραφία του Ιωάννη Καλιτσουνάκη, που είχε δημοσιευτεί στον Ζ΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών, με ορισμένους ακόμα τίτλους συμβολών του σε ελληνικά και ξενόγλωσσα περιοδικά, επιστημονικών συγγραμμάτων του, λημμάτων σε λεξικά και εγκυκλοπαίδειες, βιβλιοκρισιών, ομιλιών, επιστολών, νεκρολογιών και μεταφράσεων, που κυκλοφόρησαν από το 1898 ως το 1953. Επιμέρους κατηγορίες στο βιβλιογραφικό αυτό συμπλήρωμα απαρτίζουν τα συγγράμματα τα οποία ανέγνωσε και στα οποία συνεργάστηκε, τα βιβλία τα οποία έλεγξε ενώ τυπώνονταν, καθώς και τα συγχαρητήρια γράμματα που συνέταξε σε αρχαία ελληνική γλώσσα. Παρατίθενται τέλος τα ονόματα των καθηγητών που αναγόρευσε σε επίτιμους διδάκτορες της Φιλοσοφίας κατά τους εορτασμούς της εκατονταετηρίδας του Αθηναϊκού Πανεπιστημίου το 1937, ενώ διατελούσε Κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής.
'Mich. Ventris-J. Chadwick, Evidence for Greek Dialect in the Mycenaean Archives...
Το πρόβλημα της ανάγνωσης της μινωικής γραφής τέθηκε σε νέες βάσεις χάρη στις προσπάθειες των Michael Ventris, John Chadwick και Carl Blegen για την αποκρυπτογράφηση των πινακίδων της Γραμμικής Β΄ που προέρχονται από την Κνωσό και την Πύλο. Πρόκειται για ένα σοβαρό επιστημονικό εγχείρημα, που βρίσκεται ακόμα σε προκαταρκτικό και πειραματικό στάδιο. Παρουσιάζεται αναλυτικά η πορεία που ακολουθήθηκε από τον Ventris κατά την εφαρμογή των μεθόδων αποκρυπτογράφησης, συγκεφαλαιώνονται τα κυριότερα αποτελέσματα των αναγνωστικών προσπαθειών που ακολούθησαν και διατυπώνονται ορισμένες επιφυλάξεις για την ασφάλεια των εξαγόμενων συμπερασμάτων. Τα μέχρι στιγμής επιτεύγματα ενθαρρύνουν τη συνέχιση των εργασιών, αλλά δεν υπάρχει ακόμα η βεβαιότητα ότι το πρόβλημα λύθηκε.
Fernand Chapouthier.
Ο Fernand Chapouthier γεννήθηκε στο Bordeaux το 1899. Σπούδασε στην École Normale Supérieure. Υπήρξε μέλος της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής της Αθήνας. Συμμετείχε σε ανασκαφές στους Φιλίππους, στη Σαμοθράκη, στη Δήλο και κυρίως στα Μάλια. Μετά την επιστροφή του στη Γαλλία ακολούθησε πανεπιστημιακή σταδιοδρομία. Το 1948 διορίστηκε συνδιευθυντής στην École Normale Supérieure. Σημαντικό τμήμα του συγγραφικού του έργου αναφέρεται στην κρητική προϊστορία: σε αρχαιολογικά ευρήματα της περιοχής των Μαλλ ίων, στη μινωική γραφή, στη σφραγιδογλυφία, στην εσωτερική ιστορία του κρητικού πολιτισμού, στις σχέσεις του με την Ανατολή κ.λπ. Άλλες μελέτες του εστιάζονται στην κλασική και τη μετακλασική Ελλάδα, σε ζητήματα της ελληνικής θρησκείας και μυθολογίας και στις ανασκαφές που διενήργησε. Εξέδωσε τις Φοίνισσες του Ευριπίδη. Αφιέρωσε δύο βιβλία του στη σύγχρονη Ελλάδα.
Πρωτόκολλον του Γενικού Αρχηγείου των ανατολικών επαρχιών Κρήτης κατά την επανάστασιν του 1878 .
Δημοσιεύεται το πρωτόκολλο εξερχομένων του Γενικού Αρχηγείου των ανατολικών επαρχιών της Κρήτης κατά την Επανάσταση του 1878. Στο Αρχηγείο συμμετείχαν ο Κωνσταντίνος Σφακιανάκης ως Γενικός Αρχηγός, ο Αντώνιος Ζωγράφος-Ξανθουδίδης ως Υπαρχηγός, ο Δράκος Σφακιανάκης ως Αρχιυπασπιστής και Αρχιγραμματέας και ο Δαυίδ Ξανθουδίδης ως Ανθυπασπιστής και Υπογραμματέας. Διηύθυναν τις πολεμικές επιχειρήσεις των επαρχιών Πεδιάδος, Ρίζου (Βιάννου), Λασιθίου, Μεραμβέλλου, Ιεράπετρας και Σητείας. Το πρωτόκολλο περιήλθε στο προσωπικό αρχείο του Δράκου Σφακιανάκη και στη συνέχεια στο Αρχείο Ιστορικών Εγγράφων και Φωτογραφιών του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης. Περιέχει τις διαταγές και τα έγγραφα που εκδόθηκαν από την 23η Μαρτίου ως την 21η Ιουλίου 1878, καταχωρημένα σε περίληψη ή σε αντίγραφο, κατά χρονική σειρά και με αύξοντα αριθμό.
Ανέκδοτα πατριαρχικά σιγίλλια των μονών Αρσάνι και Χαλεβή Ρεθύμνης.
Δημοσιεύονται δύο σιγίλλια που εξέδωσε ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Άνθιμος Δ΄ το 1850 για να ανανεώσει τη σταυροπηγιακή αξία του μοναστηριού του Αγίου Γεωργίου του επιλεγόμενου Αρσάνι και του μοναστηριού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου του επονομαζόμενου Χαλεβή. Η σταυροπηγιακή αξία των συγκεκριμένων wμονών της επαρχίας Ρεθύμνου είχε παύσει από την εποχή του μητροπολίτη Κρήτης Γερασίμου από τη Μονεμβασιά (1725-1755). Τα δύο σιγίλλια βρέθηκαν μεταξύ των εγγράφων του Μητροπολίτη Κρήτης Τιμοθέου Βενέρη και κατατέθηκαν στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.
Δύο πατριαρχικά γράμματα προς τον Μητροπολίτην Μελέτιον Καβάσιλαν.
Δημοσιεύονται δύο πατριαρχικά γράμματα που αφορούν τον μητροπολίτη Κρήτης Μελέτιο Καβάσιλα. Το πρώτο εστάλη από τον Πατριάρχη Γρηγόριο ΣΤ΄, την εποχή που ο Καβάσιλας διατελούσε μητροπολίτης Διδυμότειχου, προκειμένου να του αναγγελθεί η μετάθεσή του στη Μητρόπολη Κρήτης. Το δεύτερο εστάλη από τον ίδιο Πατριάρχη προς τους δημογέροντες και τους προκρίτους της επαρχίας Διδυμότειχου προκειμένου να τους ενημερώσει για την αδυναμία ανάκλησης της μετάθεσης του τέως μητροπολίτη τους Καβάσιλα στη Μητρόπολη Κρήτης. Τα δύο έγγραφα συντάχθηκαν στις 4 Δεκεμβρίου του 1868. Απόκεινται στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.
Κρητικαί σελίδες (μέρος 2ο)
Δημοσιεύονται τέσσερα έγγραφα κρητικού ενδιαφέροντος, που φυλάσσονταν στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου πριν την καταστροφή του από την πυρκαγιά του 1953. Πρόκειται για τη διαθήκη του ρεθύμνιου αγιογράφου Ηλία ή Ηλιού Μόσκου (1666), για δύο συμβόλαια που αφορούν δάνεια τα οποία παρείχε ο μητροπολίτης Κρήτης Νικηφόρος Σκοτάκης στον Γιάννη Λεοταράκη, τον Θοδωρή Ποδόχτη και τον Γιάννη Σωμερίτη, προκειμένου να ασφαλιστούν τα εμπορεύματα που μετέφεραν με πλοία (1683), καθώς και για την ομολογία του ιερέα που τέλεσε το μυστήριο του γάμου του ζακύνθιου ευγενή Κωνσταντίνου Σιγούρου και τη Ζαμπέλλα Μουσουροπούλου από τα Χανιά (1648). Παρέχονται επίσης ορισμένα στοιχεία για τη δράση του Μόσκου, που είχαν αντληθεί από άλλα έγγραφα του Αρχειοφυλακείου Ζακύνθου.
Του Δασκαλογιάννη τα τραγούδια.
Η υπόθεση του Cyril Mango για την προέλευση της πολύστιχης ρίμας του Δασκαλογιάννη από μοιρολόγια και μικρότερα ποιήματα για τη δράση και το τέλος του Σφακιανού επαναστάτη, δε στηρίζεται σε ασφαλή επιχειρήματα. Δε λαμβάνεται υπόψη το μεγάλο χρονικό διάστημα που απαιτεί η διαδικασία της συγχώνευσης και της αναδημιουργίας. Η ριμάδα συντέθηκε από τον μπάρμπα Παντζελιό μόλις 16 χρόνια μετά από τα γεγονότα που εξιστορεί, καταγράφηκε από τον Αναγνώστη του Παπασήφη Σκορδύλη, κυκλοφόρησε σε χειρόγραφα στην αρχή και τυπώθηκε αργότερα. Διασώθηκε, επίσης, μέσω της προφορικής παράδοσης. Η δυσκολία απομνημόνευσης συνετέλεσε, ωστόσο, στη συντόμευση και στην τροποποίηση του τραγουδιού. Δημιουργήθηκαν μικρότερες παραλλαγές, στις οποίες οι τραγουδιστές προσέθεταν ενίοτε νέα στοιχεία χάρη στην προσωπική τους έμπνευση ή λόγω συμφυρμών με άλλα όμοια τραγούδια.
Φιλολογικαί παρατηρήσεις εις κρητικά κείμενα.
Πολλά από τα πιο σημαντικά έργα της κρητικής λογοτεχνίας, όπως οι Γραφαί και στίχοι και ερμηνείαι και η Αφήγησις Παράξενος του Στέφανου Σαχλίκη, η Ερωφίλη του Γεωργίου Χορτάτση, ο Ερωτόκριτος του Βιτσέντζου Κορνάρου, ο Γύπαρης (Πανώρια), ο Στάθης, ο Ζήνων, ο Φορτουνάτος του Μάρκου Αντώνιου Φώσκολου και ο Κρητικός Πόλεμος του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή, στερούνται άρτιων φιλολογικών εκδόσεων. Υποδεικνύονται διορθώσεις που συμβάλλουν στην κριτική τους αποκατάσταση. Εντοπίζονται επίσης ορισμένα ενδοκειμενικά στοιχεία που εξυπηρετούν στην ακριβέστερη χρονολόγησή τους και στην επίλυση ερμηνευτικών προβλημάτων. Για το σκοπό αυτό εξετάζονται συγκριτικά με άλλα έργα της κρητικής, αλλά και της ιταλικής και της ευρωπαϊκής γενικότερα λογοτεχνίας.
Τοπωνυμικαί περιπέτειαι του Ηρακλείου.
Η άποψη για την επιβίωση της αρχαίας πόλης Ηράκλειο ως τον 9ο αιώνα στο χώρο του σημερινού Ηρακλείου στηρίζεται σε αβάσιμα επιχειρήματα. Οι πηγές, που χρησιμοποιήθηκαν για να τεκμηριωθεί η συγκεκριμένη υπόθεση, επιδέχονται διαφορετικής ερμηνείας. Η αναφορά στο "Πραιτώριο του Ηρακλείου", που γίνεται στο βίο του οσίου Στεφάνου του Νέου, για παράδειγμα, δεν παραπέμπει στην πόλη Ηράκλειο αλλά στον αυτοκράτορα Ηράκλειο, του οποίου η σχέση με το Πραιτώριο της τότε πρωτεύουσας του νησιού Γόρτυνας επιβεβαιώνεται από αρχαιολογικά ευρήματα. Μνείες σε πόλη με το όνομα Ηράκλειο δεν υπάρχουν ούτε στον Συνέκδημο του Ιεροκλέους του 6ου αιώνα ούτε στα ιστορικά κείμενα για την άλωση της Κρήτης από τους Άραβες. Επίσης οι ανασκαφές στην περιοχή δεν έχουν αποδώσει ευρήματα της α΄ βυζαντινής περιόδου.
Οι Κρήτες τοξόται
Δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση ψήφισμα της Βενετικής Γερουσίας του 1513 με το οποίο ανατίθεται στις βενετικές αρχές της Κρήτης η στρατολόγηση 2000 τοξοτών. Συνιστάται να επιδιωχθεί η σύμπραξη των βενετών και κρητικών ευγενών, των αστών και άλλων παραγόντων, ώστε να εξασφαλισθούν ένας ή δύο τοξότες ανά χωριό, καθώς και τα έξοδα για τη μισθοδοσία τους επί έξι μήνες. Το έγγραφο εντοπίστηκε στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας και αποτελεί μία από τις σπάνιες μνείες για τους κρήτες τοξότες κατά την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας. Πάντως, οι εξαιρετικές ικανότητες των κατοίκων του νησιού στην τοξοβολία μαρτυρούνται ήδη από τον Διόδωρο Σικελιώτη. Μία λιθογραφία κρητικού τοξότη συμπεριέλαβε το 1703 ο Dapper στο βιβλίο του Description exacte des isles de l'Archipel.
Τα χάσματα της κρητικής κωμωδίας Στάθης.
Ενισχύεται η υπόθεση για την ύπαρξη χασμάτων στην κρητική κωμωδία Στάθης. Η υποκατάσταση του Χρύσιππου από τον Πάμφιλο στις ερωτικές συναντήσεις με τη Φαίδρα, που δε δηλώνεται σαφώς στην μορφή με την οποία παραδίδεται το κείμενο, είναι μοτίβο συνηθισμένο σε ιταλικές αναγεννησιακές κωμωδίες, όπως το έργο του Ariosto I Suppositi. Μολονότι έχουν παραλει φθεί και τα κυριότερα επεισόδια της σκηνικής δράσης του Μπράβου και του Δασκάλου, εντοπίζονται ίχνη τους. Ένδειξη για χάσμα αποτελεί επίσης η εμφάνιση ενός αινιγματικού προσώπου, της Μαργαρίτας, στο τέλος του έργου. Οι περικοπές μπορούν να αποδοθούν σε κάποιον διασκευαστή που προσάρμοσε το έργο στις ανάγκες θεατρικής παράστασης, η οποία δόθηκε πιθανότατα στα Επτάνησα. Έτσι εξηγείται επίσης η τρίπρακτη δομή του Στάθη και η χαλαρή σύνδεση των σκηνών.
Βιβλιοκριτικές σημειώσεις για το Θεοτοκόπουλο ΙΙ
Παρουσιάζονται επτά εκδόσεις με θέμα τη ζωή και το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, που κυκλοφόρησαν από το 1947 ως το 1953. Πρόκειται για τα βιβλία των Jean Cassou, El Greco (έκδ. Somogy, Παρίσι 1950), Paul Henri Michel, Le Gréco, Peintures (έκδ. Éditions du Chêne, Παρίσι 1950), Maurice Serullaz, Le Christ en Croix, Le Greco (έκδ. Le Musée des Chefs d'Oeuvre, Παρίσι 1947), Antonina Vallentin, El Greco (έκδ. Fernand Hazan, Παρίσι 1951), Gabriel Rouchés, Greco (έκδ. Braun et Cie, Παρίσι 1950), Leo Bronstein, El Greco (έκδ. Idehurst Press, Λονδίνο 1951) και John Matthews, El Greco (έκδ. Η. Abrams, Νέα Υόρκη 1951 (;) και 1953). Ελέγχονται η ακρίβεια και η πληρότητα των παρεχόμενων πληροφοριών, οι προτεινόμενες χρονολογήσεις και η ποιότητα των φωτογραφιών.
Δημοσιεύματα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Μακεδονική Βιβλιοθήκη. ...
Ο ιστορικός της Θεσσαλονίκης Ι.Κ. Βασδραβέλλης ασχολείται επί σειρά ετών με τη μελέτη και την έκδοση σε μετάφραση των τουρκικών αρχείων της Μακεδονίας. Έχει ήδη ολοκληρώσει τους δύο πρώτους τόμους, που περιλαμβάνουν τα έγγραφα της Θεσσαλονίκης, της Βέροιας και της Νάουσας. Στο αρχειακό υλικό που δημοσίευσε υπάρχουν διάσπαρτες αναφορές στην Κρήτη, που εκτείνονται χρονικά από τις παραμονές της οθωμανικής κατάκτησης έως τα μέσα του 19ου αιώνα. Άλλοτε επαληθεύουν παλαιές και γνωστές πληροφορίες κι άλλοτε φωτίζουν άγνωστες πτυχές της κρητικής ιστορίας. Οι εκδόσεις του Βασδραβέλλη στη σειρά των δημοσιευμάτων της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών μπορούν να αποτελέσουν το έναυσμα για ανάλογες πρωτοβουλίες συστηματικής δημοσίευσης τουρκικών αρχείων, που υπάρχουν στην Κρήτη και σε άλλες ελληνικές περιοχές, και να αξιοποιηθούν ως μεθοδολογικά πρότυπα.
Εκθέσεις και υπομνήματα από την αλληλογραφία του Γαλλικού Προξενείου Κρήτης
Το άρθρο χωρίζεται λόγω μεγέθους σε τέσσερις ενότητες, στις σελ. 323-325 του Η΄, 372-394 του Ι΄, 109-146 και 466-491 του ΙΔ΄ τόμου. Πρόκειται για δημοσίευση μέρους της αλληλογραφίας των Γάλλων προξένων της Κρήτης από το 1686 έως το 1730, στη γαλλική γλώσσα. Παρατίθενται υπομνήματα και εκθέσεις γενικού ενδιαφέροντος, που δίνουν μια γενική εικόνα της κατάστασης στην Κρήτη. Η αλληλογραφία φυλάσσεται στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας, Aff. Etr. B1. Στην Κρήτη υπήρχε το προξενείο των Χανίων, το υποπροξενείο του Χάνδακα και το πρακτορείο του Ρεθύμνου. Η αλληλογραφία της παρούσας ενότητας αναφέρεται στην τουρκική διοίκηση του νησιού και το εμπόριο, ιδιαίτερα τις εξαγωγές ελαιολάδου και σιτηρών προς τη Γαλλία. Το υπόμνημα αρ. 13 περιλαμβάνει περιγραφή της Μεσαράς και του Λαβυρίνθου της Γόρτυνας το1723.
Μάρκου Μουσούρου του Κρητός ποίημα εις τον Πλάτωνα.
Το 1513 κυκλοφόρησε από το τυπογραφείο του Άλδου Μανούτιου στη Βενετία η πρώτη έκδοση των Απάντων του Πλάτωνα. Προτάσσεται του κειμένου ένα ποίημα του Μάρκου Μουσούρου προς τον Πλάτωνα, ο οποίος καλείται να παραλάβει το βιβλίο και να το παραδώσει στον Πάπα Λέοντα Ι΄, ζητώντας ως αντάλλαγμα τη βοήθειά του για την απελευθέρωση της Ελλάδας και την καλλιέργεια των ελληνικών γραμμάτων. Η αρχαιοπρεπής γλώσσα του ποιήματος έχει δεχτεί επιδράσεις από τον Όμηρο, τον Ευριπίδη, τον Ησύχιο και τον Αριστοφάνη, των οποίων κείμενα πρώτος εξέδωσε ο Μουσούρος. Έχει χαρακτήρα ελεγειακό και λυρικό. Με το αναγεννησιακό πνεύμα, που το διατρέχει, συνδυάζονται ο αρχαίος με τον χριστιανικό κόσμο. Γνώρισε πολλές ανατυπώσεις και μεταφράσεις και επηρέασε άλλους μεταγενέστερους δημιουργούς. Δημοσιεύεται με εισαγωγή και σχόλια.
Η βυζαντινή τοιχογραφία της νήσου Κρήτης.
Μια παρουσίαση των κρητικών τοιχογραφιών που αρχικά απευθυνόταν σε φοιτητές, με 8 εικόνες παραστάσεων και επισκόπηση της βιβλιογραφίας. Παρουσιάζονται τα κυριότερα εικονογραφικά θέματα και η τοποθέτησή τους στον χώρο του ναού. Σχολιάζονται η ποιότητα και η τεχνοτροπία των τοιχογραφιών, με την εξιδανίκευση των μορφών υπό την επιρροή της παλαιολόγειας τέχνης. Θεωρείται ότι δεν υφίσταται ανεξάρτητη κρητική σχολή αγιογραφίας, αλλά ότι ο όρος “κρητική σχολή” μπορεί ωστόσο να διατηρηθεί με την ευρύτερή του σημασία, μιας επαρχιακής σχολής που άνθισε τον 14ο-16ο αι. λόγω του δημιουργικού πνεύματος των καλλιτεχνών. Γίνεται σύγκριση ορισμένων παραστάσεων με ανάλογες του Μυστρά, του Άγιου Όρους, του Ναού του Σωτήρα στη Χώρα (Καριγιέ Τζαμί) και της Μακεδονίας, καθώς και με στοιχεία της ανατολίτικης τέχνης.
Υστερομινωικός τάφος Παχυάμμου.
Δημοσιεύονται τα αποτελέσματα της ανασκαφής ενός υστερομινωικού τάφου, που εντοπίστηκε έξω από το χωριό Παχυάμμος της Ιεράπετρας. Στο εσωτερικό του υπήρχαν τρεις λουτηροειδείς λάρνακες. Ανθρώπινα οστά βρέθηκαν και σε όρυγμα, πάνω στο οποίο είχε τοποθετηθεί πήλινος τριποδικός βωμός. η πράξη αυτή δεν αποκλείεται να αποσκοπούσε στον εξευμενισμό του νεκρού. Βρέθηκαν επίσης μία κυλινδρική πυξίδα με κοσμήματα, ένας ψευδόστομος αμφορέας, ένα αβαθές λίθινο αγγείο κι ένας χάλκινος δίσκος ζυγού, που κατά πάσα πιθανότητα παραπέμπει στα "τάλαντα" του Διός και τη ζύγιση των ψυχών μετά θάνατον. Από την εξέταση των τύπων και των θεμάτων των αρχαιολογικών ευρημάτων συνάγεται ότι μπορούν να τοποθετηθούν χρονικά στους ΥΜ ΙΙΙ B χρόνους, με εξαίρεση την πυξίδα που ίσως ανήκει στο τέλος της ΥΜ ΙΙΙ A περιόδου.
Η επίδραση του ολοκαυτώματος του Αρκαδίου στην παγκόσμια κοινή γνώμη.
Ανάλυση του αντίκτυπου του ολοκαυτώματος του Αρκαδίου στην ελληνική, ευρωπαïκή και αμερικανική κοινή γνώμη αμέσως μετά το γεγονός, με βάση γραπτές μαρτυρίες της εποχής οι οποίες παρατίθενται στα Γαλλικά. Συμπεριλαμβάνονται αποσπάσματα επιστολών του Γάλλου Προξένου στα Χανιά, ο οποίος ευελπιστεί ότι το ολοκαύτωμα θα ενθαρρύνει τον ντόπιο πληθυσμό και τους υπόλοιπους Έλληνες και θα γίνει αιτία να στραφεί το ενδιαφέρον των Μεγάλων Δυνάμεων και της παγκόσμιας κοινής γνώμης στο Κρητικό Ζήτημα. Παρουσιάζονται αποσπάσματα από άρθρα του ελληνικού, ρωσικού, γαλλικού και βρετανικού τύπου, όπου διαφαίνεται η θετική άποψη του Ευρωπαïκού κοινού ως προς τον κρητικό αγώνα. Τέλος, αναφέρονται οι απόψεις επιφανών ανδρών όπως ο Garibaldi και ο Victor Hugo, καθώς και η αντίδραση κρητικών οργανώσεων των ΗΠΑ.
Τα Μινωικά Οικιακά Ιερά.
Η ύπαρξη ιερών-κρυπτών σε μινωικές οικίες κι ενίοτε σε τάφους τεκμηριώνεται από αρχαιολογικά ευρήματα στην Κνωσό, στην Αμνισό, στο Βαθύπετρο, στην Πρασά Ηρακλείου, στο Μέγαρο Νίρου, στα Μάλια, στην Τύλισο, στο Μέγαρο Σκλαβοκάμπου, στη Φαιστό, στην Αγία Τριάδα, στην Κουμάσα, στο Απεσωκάρι, στα Γουρνιά, στην Ψείρα, στο Παλαίκαστρο, στη Ζάκρο, αλλά και σε περιοχές εκτός Κρήτης, όπως οι Μυκήνες και η Φυλακωπή Μήλου. Τα ανασκαφικά δεδομένα μελετώνται συγκριτικά, προκειμένου να διαπιστωθούν ο χαρακτήρας και η μορφή των συγκεκριμένων ιερών χώρων, οι οποίοι βρίσκονταν συνήθως κάτω από άλλα ιερά και κοντά σε προπαρασκευαστικές για την τελετουργία αίθουσες, σε αποθέτες και θησαυροφυλάκια. Στις κρύπτες και στα αμέσως συνεχόμενα δωμάτια έχουν εντοπιστεί είδωλα, τελετουργικά σκεύη και όργανα, ιερά σύμβολα και λείψανα θυσιών.
Οι Κρήτες τοξόται.
Ένας άγγλος ναυτικός κι έμπορος ονόματι Bodenham επισκέφτηκε την Κρήτη το 1550, ενώ υπήρχαν φήμες για επικείμενη επίθεση των Οθωμανών. Ο Bodenham αναφέρει ότι είχαν κατέβει από τα βουνά του νησιού τέσσερις ή πέντε χιλιάδες φυγόδικοι για να ενισχύσουν την άμυνά του. Τους περιγράφει ως καλούς τοξότες, εξοπλισμένους με τόξα, βέλη, σπαθιά και εγχειρίδια. Είχαν μακριά μαλλιά και φορούσαν μπότες ως τους μηρούς και ριχτούς λινοθώρακες. Διακατέχονταν από άμετρο πάθος για το κρασί. Η μαρτυρία του Bodenham συμπεριλαμβάνεται στον πέμπτο τόμο του βιβλίου του Hakluyt, The Principal Navigations, Traffiques and Discoveries of the English Nation (Γλασκόβη 1903). Συμπληρώνει τα στοιχεία για τους κρήτες τοξότες που δημοσιεύει Κ. Δ. Μέρτζιος στον ίδιο τόμο των Κρητικών Χρονικών.
Μια δίκαιη αποκατάσταση.
Η πρώτη κριτική έκδοση του Ερωτοκρίτου είχε προγραμματιστεί από κοινού από τον Στέφανο Ξανθουδίδη και τον Στυλιανό Μιχ. Αλεξίου. Προμηθεύτηκαν αντίγραφα του χειρογράφου του Λονδίνου και των δύο παλαιότερων εκδόσεων και επεξεργάστηκαν μαζί το κείμενο για μια πενταετία. Το 1910 συνυπέγραψαν ένα συμφωνητικό με το οποίο μοιράζονταν την επιστημονική ευθύνη, ενώ τα έξοδα για την εκτύπωση αναλάμβανε ο Αλεξίου. Οι πρώτες διαφωνίες μεταξύ τους εμφανίστηκαν κατά τις διορθώσεις των τυπογραφικών δοκιμίων του πρώτου τυπογραφικού φύλλου του κειμένου. Ο Αλεξίου, ο οποίος προτιμούσε τη χρήση του τύπου "Ρωτόκριτος" αντί του λογιότερου "Ερωτόκριτος" στον τίτλο της επικεφαλίδας, καθώς και τη φωνητική απόδοση ορισμένων λέξεων και τύπων, αποφάσισε μετά από μακρές συζητήσεις να αποχωρήσει από την επιστημονική επιμέλεια της έκδοσης. Η εκτύπωση ολοκληρώθηκε με μοναδικό εκδότη τον Ξανθουδίδη το 1915.
Η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών.
Δημοσιεύεται η έκθεση πεπραγμένων του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών για το έτος 1954. Στο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα εμπλουτίστηκε το μουσείο, η βιβλιοθήκη και το αρχείο. Κυκλοφόρησε ο αγγλικός οδηγός του μουσείου και άλλο τουριστικό υλικό. Άρχισε να λειτουργεί πρατήριο λαϊκής τέχνης. Συνεχίστηκε η συλλογή στοιχείων για την έκδοση τοπωνυμικού λεξικού. Εξασφαλίστηκαν οι πόροι για την αποκατάσταση του μωσαϊκού Χερσονήσου, αναστηλώθηκε η "κρήνη του Ιδομενέως" και προφυλάχθηκε ο ναός της Παναγίας των Σταυροφόρων. Ο κατάγραφος θόλος της Παναγίας Καρδιώτισσας μεταφέρθηκε στο Ιστορικό Μουσείο. Απονεμήθηκαν τα βραβεία του Γεωργίου και της Χρυσής Κατεχάκη και το Ξανθουδίδειο Λαογραφικό Βραβείο. Κυκλοφόρησε η Κρητική Ανθολογία του Στυλιανού Αλεξίου. Αυξήθηκαν τα έσοδα και μειώθηκαν τα έξοδα της Εταιρίας. Εγγράφηκαν σε αυτήν νέα μέλη.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1954.
Κατά το 1954 ολοκληρώθηκε η έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου και του Μουσείου Ρεθύμνης και άρχισε η αναδιοργάνωση των τριών Συλλογών της Ανατολικής Κρήτης. Το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης εμπλουτίσθηκε με αντικείμενα της βυζαντινής, μεσαιωνικής και παλαιοτουρκικής περιόδου. Εργασίες αποκατάστασης πραγματοποιήθηκαν στην Κνωσό, στη Φαιστό, στο Ανάκτορο Μαλίων, στα Μέγαρα Τυλίσου και στη Μινωική Έπαυλη Σητείας. Προστατεύθηκαν ορισμένα μεσαιωνικά μνημεία του Χάνδακα: ο Άγιος Μάρκος, η Παναγία του Φόρου και η Παναγία των Σταυροφόρων. Συνεχίστηκαν τα έργα συντήρησης του Φρουρίου Λιμένος και των Μωσαϊκών Χερσονήσου. Πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές στο ύψωμα Ονυθέ Γουδελιανών Ρεθύμνης, στην πόλη της Σητείας και στην ευρύτερη περιοχή της, στη Βιάννο, στον Κατσαμπά, στη Φαιστό και στη Γόρτυνα. Ήρθαν επίσης στο φως αξιόλογα ευρήματα σε διάφορα σημεία του νησιού.
Ο κρητικός αργαλειός και τα κρητικά μεταμεσαιωνικά ρούχα.
Μελετάται η προέλευση των υφασμάτων που διετίθεντο στην κρητική αγορά κατά τη μεσαιωνική και τη μεταμεσαιωνική περίοδο, καθώς και ο τρόπος παραγωγής τους στο νησί. Περιγράφεται η κατασκευή και η λειτουργία του κρητικού αργαλειού. Αναλύονται οι εργασίες που επιτελούνταν κατά την επεξεργασία των πρώτων υλών, την προετοιμασία της ύφανσης, την κυρίως ύφανση και την περιποίηση των υφαντικών προϊόντων. Μαρτυρίες για τα κρητικά ρούχα αντλούνται και από κείμενα περιηγητών, έργα της κρητικής λογοτεχνίας, δημοτικά τραγούδια και λαογραφικές παραδόσεις. Παρουσιάζονται, τέλος, τα κύρια μέρη της κρητικής ανδρικής και γυναικείας ενδυμασίας.
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.