Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α' / 1947 - ΙΔ' / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου. Στη παρούσα ενότητα συνόλων ανοικτών δεδομένων, παρουσιάζονται μερικά από τα αποτελέσματα υλοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων της περιόδου 2000 – 2014 προς ενημέρωση και χρήση από ενδιαφερόμενους. - Για τη Δ/νση Πληροφορικής & Επικοινωνιών, Κων/νος Στραταριδάκης, PhD, Υπεύθυνος Διεύθυνσης και Συντονιστής Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων περιόδου 2000 – 2014. k.strataridakis@apdkritis.gov.gr
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Β'
Ο κρητικός αγιογράφος και μοναχός Φιλόθεος Σκούφος ανέλαβε ενεργό φιλοβενετική δράση κατά τις πολεμικές επιχειρήσεις των πρώτων χρόνων του κρητικού πολέμου. Μερικά χρόνια αργότερα στη Βενετία επικαλείται τις υπηρεσίες του αυτές και την πενία του προκειμένου να του εκχωρηθεί από το βενετικό δημόσιο ένας ναός ή μια μονή σε κάποιο από τα νησιά του Ιονίου. Πράγματι η βενετική γερουσία του παραχωρεί, την 1η Αυγούστου 1665, την εκκλησία της Παναγίας Λαουρένταινας στη Ζάκυνθο, την οποία ανακαινίζει και εξωραΐζει. Κατόπιν νέου αιτήματος του Σκούφου, το 1670 η βενετική γερουσία αποφασίζει να παραχωρηθεί ο ναός, μετά το θάνατο εκείνου, στον ανιψιό του Παρθένιο. Οι αιτήσεις του Σκούφου και οι σχετικές αποφάσεις της βενετικής γερουσίας δημοσιεύονται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση.
Νέαι ειδήσεις περί Κρητών εκ των αρχείων της Βενετίας. Γ' Φιλόθεος Σκούφος.
Ένα ιστορημένο χειρόγραφο των Χρησμών του Λέοντα του Σοφού σώζεται στη συλλογή των κωδίκων του Francesco Barocci, στη βιβλιοθήκη της Οξφόρδης (Oxon. Baroc. Graecus 170). Σύμφωνα με αφιέρωση που προτάσσεται του κειμένου, ο Barocci πήρε από τον βενετό αξιωματούχο Giacomo Foscarini την παραγγελία να αντιγράψει ένα παλαιότερο εικονογραφημένο χειρόγραφο των Χρησμών, να το μεταφράσει στα λατινικά, να αποκαταστήσει το κείμενο αφαιρώντας τις μεταγενέστερες παρεμβολές και να το εικονογραφήσει, εργασία που ο Barocci ολοκλήρωσε στην Κρήτη το 1577. Στην κωδικογραφική παραγωγή του Barocci συμπεριλαμβάνεται και ο κώδικας Lond. Burn. 105, που αντιγράφηκε το 1588 στη Βενετία. Οι Χρησμοί συμπληρώνονται με μια ανέκδοτη προφητεία από έναν ακόμα κώδικα της Οξφόρδης (Oxon. Laud. Graecus 52), που αντιγράφηκε το 1568 από τον Αντώνιο Επισκοπόπουλο.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 1. Ο κώδιξ του Φραγκίσκου Barocci.
Μετά την άλωση του Χάνδακα από τους Οθωμανούς, παραχωρήθηκε στους ορθοδόξους της πόλης ο ναός του Αγίου Ματθαίου, χάρη στη μεσολάβηση του μεγάλου διερμηνέα της Υψηλής Πύλης Παναγιωτάκη Νικούσιου. Ο ίδιος φρόντισε να εκδοθεί από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Διονύσιο Δ΄ σιγίλλιο με το οποίο αποδιδόταν στον Άγιο Ματθαίο και στο μικρό ναό των Αγίων Αποστόλων στο Ριζόκαστρο η σταυροπηγιακή ιδιότητα, αναγνωριζόταν η αφιέρωσή τους στο Σινά και τους εκχωρούνταν προνόμια. Για την επικύρωση και την ανανέωση των προνομίων αυτών εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 1777, με τη μεσολάβηση του τότε μεγάλου διερμηνέα Κωνσταντίνου Μουρούζη, ένα σιγίλλιο του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Σωφρονίου Β΄. Το έγγραφο εντοπίστηκε στο ναό του Αγίου Ματθαίου και δημοσιεύεται με σύντομη εισαγωγή και σχόλια σε υποσημειώσεις.
Δύο πατριαρχικά σιγίλλια ρυθμιστικά των σχέσεων των Σιναϊτών και της μητροπόλεως Κρήτης. 1. Το σιγίλλιον Σωφρονίου του Β΄ (1777).
Δύο πατριαρχικά σιγίλλια ρυθμιστικά των σχέσεων των Σιναϊτών και της μητροπόλεως Κρήτης. 1. Το σιγίλ
Οι τεχνοκριτικές παρατηρήσεις του Manuel B. Cossio για την πιθανότητα ταύτισης ενός νέου, που απεικονιζόταν σε πορτρέτο χωρίς επιγραφή θέματος, με τον ετεροθαλή αδελφό του Ισπανού βασιλιά Φιλίππου Β΄ Don Juan de Austria και για τη δυνατότητα απόδοσης του πορτρέτου αυτού στο Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, αποτέλεσαν το έναυσμα της παρούσας μελέτης. Οι παραπάνω υποθέσεις ενισχύονται από ορισμένα ιστορικά στοιχεία: τη γοητεία που άσκησε η μορφή του ανώτατου ναυτικού αρχηγού της Ιερής Συμμαχίας Don Juan μετά τη νίκη της Ναυπάκτου στους καλλιτέχνες της εποχής και τις συγγενικές σχέσεις του Don Juan με τους Farnese, οι οποίοι υπήρξαν πάτρονες του Θεοτοκόπουλου. Το πορτρέτο φυλάσσεται στο Museo Romantico της Μαδρίτης.
Ο Θεοτοκόπουλος και ο Don Juan de Austria.
Με βάση το χειρόγραφο C 46 της Biblioteca Vallicelliana της Ρώμης δημοσιεύεται κριτικά το στιχούργημα Λόγοι διδακτικοί του κρητικού ποιητή Μαρίνου Φαλιέρου. Για την αποκατάσταση του κειμένου ο εκδότης λαμβάνει υπόψη του ορισμένα παράλληλα χωρία των Λόγων διδακτικών του πατρός προς τον υιόν του Μάρκου Δεφαράνα, όπως επίσης τη Διδασκαλία παραινετική του Σπανέα, δύο κείμενα που θεωρούνται πηγές του έργου του Φαλιέρου. Η έκδοση συνοδεύεται από αναλυτικό σχολιασμό.
Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος. 2. Λόγοι διδακτικοί.
Συμπληρώνεται ο κατάλογος των εικόνων του Εμμανουήλ Τζάνε Μπουνιαλή, που είχε δημοσιευτεί στον Α΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών, με έργα που φυλάσσονται σε οκτώ ναούς της Κέρκυρας: τον Άγιο Αντώνιο νεωρείων, την Παναγία των Ξένων, την ιερά μονή Πλατυτέρας, το ναό Υψηλής Θεοτόκου, το μητροπολιτικό ναό της Κέρκυρας, τον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο στις Στέρνες, τον Άγιο Σπυρίδωνα και το ναό της Υπεραγίας Θεοτόκου της Λιμενιώτισσας.
Εικόνες Εμ. Τζάνε εν Κερκύρα.
Από τη μελέτη του Ν. Τωμαδάκη για το βυζαντινό λόγιο Ιωσήφ Βρυέννιο και για τη δράση του στην Κρήτη στα τέλη του 14ου αιώνα, όταν εστάλη ως έξαρχος του πατριαρχείου να προασπίσει την ορθοδοξία στο νησί, αναδεικνύονται όχι μόνο οι ιδέες και η προσωπικότητα του Βρυεννίου, αλλά και τα ήθη και έθιμα της κρητικής κοινωνίας. Παρουσιάζεται παράλληλα η δράση άλλων συγχρόνων του Βρυεννίου κληρικών της Κρήτης, προκειμένου να διερευνηθούν σε βάθος οι εκκλησιαστικές ζυμώσεις της περιόδου. Υπάρχουν, πάντως, ορισμένες πληροφορίες του βυζαντινού λογίου που ίσως να επιδέχονται καλύτερη ερμηνεία. Η εικόνα, επίσης, της καθημερινής ζωής των ελληνορθοδόξων μπορεί να συμπληρωθεί με τις αναφορές σε ήθη κι έθιμα και άλλων ελληνικών πληθυσμών της εποχής, που κάνει ο Βρυέννιος στα έργα του.
Ν. Β. Τωμαδάκη, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική. Εν Αθήναις 1947, 8ον σελ. 146.
Ν. Β. Τωμαδάκη, Ο Ιωσήφ Βρυέννιος και η Κρήτη κατά το 1400. Μελέτη φιλολογική και ιστορική. Εν Αθήνα
Παρουσιάζεται το χρονικό της ανακάλυψης μιας παλαιοχριστιανικής βασιλικής στη θέση Αγία Σοφία, νοτιοδυτικά του Πανόρμου, στην επαρχία Μυλοποτάμου του νομού Ρεθύμνης. Από μία πρώτη επιφανειακή σκαφή διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για μια τρίκλιτη βασιλική σε σχήμα Τ, η οποία κτίστηκε σύμφωνα με το αργολιθοδομικό σύστημα. Τα γλυπτά και αρχιτεκτονικά μέλη του μνημείου ανάγονται στον 5ο ή στις αρχές του 6ου μ.Χ. αιώνα, χρονολόγηση που ενισχύεται και από την πιθανή αφιέρωσή του στην του Θεού Σοφία· επρόκειτο για όνομα σύνηθες την εποχή της οικοδόμησης του ναού της Αγίας Σοφίας στην Κωνσταντινούπολη, στο πλαίσιο της αναζωπύρωσης της ορθοδοξίας, που ακολούθησε την καταδίκη του αρειανισμού.
Μια σημαντική αρχαιολογική ανακάλυψις: παλαιοχριστιανική βασιλική εν Πανόρμω Μυλοποτάμου Κρήτης.
Κατά την επανάσταση του Χαιρέτη το 1841 απεστάλησαν εκτός Κρήτης προς φύλαξη ορισμένα σκεύη και άμφια του ναού των Εισοδίων της Θεοτόκου του Ρεθύμνου. Τα αποδεικτικά παραλαβής των αντικειμένων αυτών από τον έμπορο Νικόλαο Χατζηκωνσταντίνου και το ζωγράφο Αλέξιο Πετρίδη, καθώς και τα αποδεικτικά επιστροφής τους, καταχωρήθηκαν σε ταμιακό βιβλίο των σχολείων Ρεθύμνης, πιθανότατα από τον επίσκοπο Ρεθύμνου και Αυλοποτάμου Καλλίνικο. Δημοσιεύονται με εκτενή σχολιασμό.
Αποδεικτικά παρακαταθήκης ιερών σκευών και αμφίων του 1841.
Παρουσιάζονται οι ενέργειες που έκανε η Αρχαιολογική Υπηρεσία στην Κρήτη, οι φορείς με τους οποίους συνεργάστηκε, αλλά και οι δυσχέρειες που αντιμετώπισε, κατά το 1948, για το άνοιγμα του Μουσείου Ηρακλείου, την αξιοποίηση άλλων μουσείων και συλλογών, την επαναφορά αρχαιοτήτων που είχαν αρπαχθεί από την Κρήτη από τον στρατηγό Ρίγκελ, τη διάνοιξη του Λαβυρίνθου στη Γόρτυνα, τις ανασκαφές στα Μάλια, στην Κνωσό και στην παλαιοχριστιανική βασιλική του Πανόρμου, τις ανευρέσεις αρχαιοτήτων, τον εντοπισμό βυζαντινών και βενετικών μνημείων, καθώς και την εκτέλεση έργων συντήρησης αρχαιολογικών χώρων, ναών, μονών, τειχών και άλλων κτιρίων. Γνωστοποιείται, τέλος, ο καταρτισμός ενός ευρύτατου προγράμματος εργασιών αποκατάστασης και τουριστικής αξιοποίησης όλων των αρχαιολογικών χώρων και μνημείων της Κρήτης στο πλαίσιο του σχεδίου Μάρσαλ.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το 1948.
Στη μελέτη του Γ. Μυλωνά για τη διαπίστωση αμέσων ή εμμέσων επιδράσεων της μινωικής Κρήτης στον αθηναϊκό πολιτισμό, εξετάζονται διεξοδικά τα σχετικά αρχαιολογικά, γλωσσολογικά, φιλολογικά, λαογραφικά και θρησκειολογικά επιχειρήματα, προκειμένου να αποδειχθεί ότι τυχόν άμεσες επιδράσεις δεν τεκμηριώνονται από τα αρχαιολογικά ευρήματα, τα προϊνδοευρωπαϊκά τοπωνύμια, τα φιλολογικά μνημεία ή από θρησκειολογικά και άλλα στοιχεία. Παρά την ευρύτητα στη διαπραγμάτευση του θέματος και την πρόθεση του συγγραφέα να αποδεσμευτεί από τις θεωρίες που έτειναν να αναγάγουν ολόκληρο τον ελληνικό πολιτισμό στη μινωική παράδοση, τα συμπεράσματά του κρίνονται ενίοτε αμφισβητήσιμα, ενώ παράλληλα επισημαίνονται ορισμένα σημαντικά μυθολογικά και θρησκειολογικά στοιχεία, που φαίνεται να ερμηνεύονται συνοπτικά ή να αγνοούνται.
Mylonas G., Athens and Minoan Crete (Athenian Studies Presented to William Scott Ferguson). Harvard Studies in Classical Philology, suppl.vol. 1, Cambridge 1940
Mylonas G., Athens and Minoan Crete (Athenian Studies Presented to William Scott Ferguson). Harvard
Δημοσιεύονται έγγραφα που απεστάλησαν από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως στην Κρήτη την περίοδο 1842 - 1865. Πρόκειται για: α) το γράμμα του Ανθίμου Ε΄ για την ανανέωση της σταυροπηγιακής ιδιότητας της μονής Καρδιωτίσσσης· β) την επιστολή του Γερμανού Α΄ για την επικύρωση της αποκατάστασης του επισκόπου Χερρονήσου Μελετίου· γ) την απαντητική επιστολή του Μελετίου Γ΄ σε συγχαρητήρια επιστολή του επισκόπου Χερρονήσου· δ) την απαντητική επιστολή του Ανθίμου ΣΤ΄ στους δημογέροντες της κωμοπόλεως Ηρακλείου και τους επιτρόπους των μονών Καρδιωτίσσης και Τοπλού μετά την καταβολή οικονομικών εισφορών· ε) την επιστολή με την οποία ο Ιωακείμ Β΄ συνιστά επισκοπική πρόνοια για τη λειτουργία των σταυροπηγιακών μονών της επισκοπής Χερρονήσου· στ) την επιστολή του Σωφρονίου Γ΄ για την καταδίκη του εθίμου της αδελφοποιίας.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 3ο)
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρο
Από τα Πολιτικά του Αριστοτέλη αντλείται η εκτενής αναφορά στο κρητικό πολίτευμα, η οποία αναδημοσιεύεται κριτικά με βάση όχι μονάχα τις παραλλαγές των κωδίκων (όπως συμβαίνει στην έκδοση Teubner), αλλά και τις διορθώσεις που προτάθηκαν από νεότερους φιλολόγους και εκδότες. Το κείμενο συνοδεύεται από αναλυτικό ερμηνευτικό υπόμνημα των απόψεων που υποστηρίζει ο Αριστοτέλης, οι οποίες συνεξετάζονται με παράλληλα χωρία αρχαίων συγγραφέων, όπως ο Πλάτωνας, ο Έφορος, ο Πολύβιος, ο Ηρόδοτος, ο Στράβωνας, ο Πλούταρχος, ο Παυσανίας και ο Θουκυδίδης, αλλά και με αντίστοιχες μαρτυρίες επιγραφικών μνημείων.
Η 'Κρητική Πολιτεία' του Αριστοτέλους.
Δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση ο κανονισμός που εξέδωσε ο γενικός αρχηγός του πεζικού της Βενετίας στην Κρήτη Giovanni Batt(ist)a dal Monte το 1588 προκειμένου να επιβάλει την τάξη στα σώματα του μισθοφορικού στρατού, ιταλικής κυρίως προελεύσεως, τα οποία είχαν κατανεμηθεί στα 8 φρούρια του νησιού. Οι επιμέρους διατάξεις του κανονισμού ρυθμίζουν θέματα ηθικής συμπεριφοράς, καθημερινής διαβίωσης, εκπαίδευσης, εξοπλισμού και συντήρησης των όπλων, και ορίζουν τις υποχρεώσεις και τις αρμοδιότητες των στρατιωτών ανάλογα με τη θέση τους στη στρατιωτική ιεραρχία.
Κανονισμός της φρουράς του "Βασιλείου της Κρήτης"
Μελετώνται η θέση και η ονομασία ορισμένων αρχαίων πόλεων που βρίσκονταν στις βόρειες ακτές της Κρήτης, ανάμεσα στα ακρωτήρια του Δρεπάνου και του Σταυρού. Για το σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται αρχαίες, βυζαντινές και μεταβυζαντινές πηγές (κείμενα και χάρτες), που εξετάζονται εκ παραλλήλου με αρχαιολογικά ευρήματα και με αρχαία τοπωνύμια, τα οποία επιβίωσαν ως την εποχή που έγινε η έρευνα ή τουλάχιστον ως τους μεσαιωνικούς και τους νεότερους χρόνους. Οι αρχαίες πόλεις της συγκεκριμένης περιοχής είναι, από τα δυτικά προς τα ανατολικά, οι ακόλουθες: το Αμφιμάτριον, η Αμφίμαλα ή Αμφιμάλιον, η Υδραμία ή Ύδραμον, η Ρίθυμνα, το Άγριον ή Άριον, ο Πάνορμος, η Αυλών, η Αστάλη, το Παντομάτριον και το Δίον.
Συμβολή εις το τοπωνυμικόν, την τοπογραφίαν και την ιστορίαν των πόλεων και φρουρίων της Κρήτης. Γ' Πόλεις της β. ακτής μεταξύ Δρεπάνου και Δίου Άκρου.
Συμβολή εις το τοπωνυμικόν, την τοπογραφίαν και την ιστορίαν των πόλεων και φρουρίων της Κρήτης. Γ'
Δημοσιεύονται συνοδικά γράμματα, πατριαρχικές εγκύκλιοι και επιστολές που εστάλησαν από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Γρηγόριο ΣΤ΄ στην Κρήτη κατά τη διετία 1837-1839. Με τα έγγραφα αυτά ρυθμίζονται ορισμένες οικονομικές υποχρεώσεις της μητροπόλεως Κρήτης και των σταυροπηγιακών μονών του νησιού απέναντι στο πατριαρχείο, αποκαθίσταται ο θεσμός των εφόρων, περιορίζεται το ύψος της οικονομικής εισφοράς τεσσάρων σταυροπηγιακών μονών του νησιού υπέρ της αλληλοδιδακτικής σχολής των Χανίων και συντονίζεται η δράση της ορθόδοξης εκκλησίας εναντίον των λουθηροκαλβινιστών, με μέτρα που λαμβάνονται κατά της λειτουργίας του αμερικανικού αλληλοδιδακτικού σχολείου που είχε ιδρυθεί στα Χανιά· προαναγγέλλεται, τέλος, η άφιξη του πρωτοπαπά Αντωνίου στην Κρήτη για την παραλαβή της κινητής περιουσίας του εκλιπόντος αρχιμανδρίτη Νεοφύτου, την επιστασία των υποστατικών του πατριαρχικού θρόνου και τη συλλογή βοηθημάτων.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 2ο)
Εξετάζεται το έργο του Πέτρου και του Μιχαήλ Πεδιώτη, δύο αδελφών τοιχογράφων που κατάγονταν κατά πάσα πιθανότητα από την Πεδιάδα της Κρήτης και που έδρασαν στην Πελοπόννησο στις αρχές του 18ου αιώνα, την εποχή της βενετικής κυριαρχίας. Τοιχογραφίες τους εντοπίζονται στη μονή της Παναγίας στο Καλάμι, στη μονή της Θεοτόκου Μπούρας στην επαρχία Μεγαλόπολης, στο καθολικό της μονής του Αγίου Γεωργίου της Ρεκίτσας, στο νεότερο καθολικό της μονής Καλαμίου και στο ναό των Τριών Ιεραρχών στη Στεμνίτσα. Η τεχνοτροπία τους ακολουθεί τη βυζαντινή παράδοση, όπως αυτή είχε αφομοιωθεί από την κρητική σχολή.
Πέτρος και Μιχαήλ οι Πεδιώται. Δύο Κρήτες τοιχογράφοι εν Πελοποννήσω κατά τας αρχάς του ΙH' αιώνος.
Δημοσιεύεται συνοδικό επιβεβαιωτήριο γράμμα του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Θεοδοσίου Β΄, που εκδόθηκε το 1769 προκειμένου να αναγνωρισθεί και να επικυρωθεί για πρώτη φορά από πλευράς του πατριαρχείου η ιδιωτική συμφωνία που είχε γίνει το 1737 ανάμεσα στους Σιναΐτες του Χάνδακα και στο μητροπολίτη Κρήτης για τη διανομή των εισοδημάτων του σιναϊτικού μετοχίου του Αγίου Ματθαίου και του ναού του Αγίου Μηνά. Η δημοσίευση του εγγράφου γίνεται από απόγραφο που σώζεται στο αρχείο του Αγίου Μηνά, καθώς το πρωτότυπο, το οποίο φυλασσόταν στο ναό του Αγίου Ματθαίου, δεν κατέστη δυνατόν να εντοπιστεί.
2 Το σιγίλλιον Θεοδοσίου του Β' (1769)
Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος υπήρξε ανάμεσα στους πρωτεργάτες της αναζωπύρωσης της ορθοδοξίας και της αναδιοργάνωσης του μοναστικού βίου στη δυτική Κρήτη, μετά την ανάκτηση του νησιού από το Νικηφόρο Φωκά. Μελετάται η λειτουργική και λατρευτική παράδοση του αγίου, που είχε διχαστεί ανάμεσα στις παραδόσεις για τον άγιο Ιωάννη τον Ερημίτη, ο οποίος τιμάται στην περιοχή της Κυδωνίας, και για τον άγιο κυρ Γιάννη, που τιμάται στη γενέτειρά του, το Σίβα Πυργιωτίσσης, και στην Κίσσαμο. Ταυτίζονται τα ερείπια μονής που σώζονται στο ακρωτήρι Μελέχας των Χανίων με τον Άγιο Γεώργιο το Δούβρικα, που έκτισε ο άγιος. Δημοσιεύεται ο βίος με τη διαθήκη του σε λόγια και σε δημώδη μορφή. Η έκδοση συνοδεύεται από πίνακα λέξεων και σημειώσεις.
Ο άγιος Ιωάννης ο Ξένος και η διαθήκη αυτού.
Εμπλουτίζεται με βιβλιογραφικές ενδείξεις και άλλες συμπληρωματικές πληροφορίες ο κατάλογος των έργων του Εμμανουήλ Τζάνε, που είχε δημοσιευτεί από το Ν. Τωμαδάκη στον Α΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών. Στο ενεργητικό του ζωγράφου προσμετρώνται μερικές ακόμα, λιγότερο γνωστές, εικόνες, οι οποίες είναι κατά το πλείστον ενυπόγραφες και φυλάσσονται στο Kaiser-Friedrich Museum του Βερολίνου, στην Εθνική Πινακοθήκη στο Όσλο, στην ελληνική εκκλησία του Καργκέζε στην Κορσική, στο Ρωσικό Μουσείο του Λένινγκραντ, στη μονή Πλατυτέρας στην Κέρκυρα, καθώς και στο Βυζαντινό Μουσείο, στο Μουσείο Μπενάκη, στο Μουσείο Λοβέρδου, στα Ανάκτορα και στις συλλογές Κατσαρά, Βελιμέζη, Παμπούκη, Αρβανιτίδη, Μπλέσσα, Κυριαζή, Χωρέμη και Δελαπόρτα στην Αθήνα. Επισημαίνεται επίσης μια χαλκογραφία του Τζάνε σε έκδοση του 1693, καθώς και βιβλιογραφικές αναφορές σε λανθάνοντα ή ανύπαρκτα έργα.
Συμπληρωματικά στον Εμμανουήλ Τζάνε.
Δύο μικρά τεμάχια βυζαντινών αναγλύφων από στεατίτη σώζονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Το πρώτο εικονίζει κάποιον Άγιο Θεόδωρο, κατά πάσα πιθανότητα το Στρατηλάτη, και μπορεί να χρονολογηθεί με βάση τον εικονογραφικό τύπο και το ένδυμα του αγίου στα πρώτα χρόνια του 11ου αιώνα. Το δεύτερο τεμάχιο εικονίζει λείψανα δύο παραστάσεων, της μεταμόρφωσης του Χριστού και της έγερσης του Λαζάρου. Η πλάκα από όπου προέρχεται το θραύσμα πρέπει να έφερε ανάγλυφες τις σκηνές όλου του Δωδεκαόρτου και μπορεί να χρονολογηθεί, βάσει εικονογραφικών και τεχνοτροπικών κριτηρίων, στα μέσα του 12ου αιώνα. Η προέλευση των συγκεκριμένων αντικειμένων από την Κωνσταντινούπολη είναι πιθανή, αλλά δε μπορεί να αποδειχθεί με βεβαιότητα.
Δύο βυζαντινοί στεατίται του Μουσείου Ηρακλείου.
Υποστηρίζεται η προέλευση του τοπωνυμίου Χανιά από την αραβική ονομασία της δεύτερης μεγαλύτερης πόλης της Κρήτης Rabdh el Djobn (= Τυρού Πόλις), που παραδίδει ο άραβας γεωγράφος Ελ Σερίφ ελ Εδρίς, όπως την πληροφορήθηκε κατά την επίσκεψή του στο νησί το 1145 μ.Χ. Η προταθείσα ερμηνεία προϋποθέτει ότι από την αραβική λέξη Djobn, που προφερόταν και ως Gaba, θα μπορούσε να εξαχθεί ο όρος *gabnia (αγορά τυριού), απ’ όπου, μετά την αποβολή του b, θα προέρχονταν οι λέξεις *gania και *κανιά, εξ ου και Χανιά
Επί του ετύμου του τοπωνυμίου Χανιά.
Σε παπύρους του 2ου, του 3ου και του 4ου μ.Χ. αιώνα, που βρέθηκαν στην πόλη Οξύρυγχο της Αιγύπτου ή σχετίζονται με αυτήν, γίνεται συχνή αναφορά σε κάποιο "άμφοδον Κρητικόν", φράση που μπορεί να σημαίνει την ύπαρξη κάποιου διοικητικού διαμερίσματος όπου είχε εγκατασταθεί σημαντικός αριθμός εποίκων από την Κρήτη. Η παρουσία Κρητικών στην Οξύρυγχο εξυπηρετούσε κατά πάσα πιθανότητα εμπορικούς σκοπούς. Δεν αποκλείεται, ωστόσο, η συγκεκριμένη ονομασία να αποτελεί απλή ανάμνηση της πατρίδας των πρώτων οικιστών της περιοχής, που ίσως να είχαν εν τω μεταξύ αφομοιωθεί από το εγχώριο στοιχείο.
Άμφοδον κρητικόν.
Συνεκτιμώντας μια μνεία του συγγραφέα του Κρητικού Πολέμου Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή, με την προφορική παράδοση και με τις μαρτυρίες εγγράφων αντλημένων από το Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου, ανασυστήνεται η βιογραφία του Ανδρέα Μηλιώτη, ενός ελληνορθόδοξου ρεθυμνιακής καταγωγής που συνεργάστηκε με τους Οθωμανούς την εποχή της πολιορκίας του Χάνδακα, υπήρξε πρώτος γραμματικός της Πόρτας του πασά στην Κρήτη, με κύρια αρμοδιότητα την είσπραξη κεφαλικών και άλλων φόρων, και βρήκε μαρτυρικό θάνατο με απαγχονισμό, όταν θεωρήθηκε ύποπτος μυστικών διαπραγματεύσεων με τους Βενετούς για την υπονόμευση της οθωμανικής κυριαρχίας. Τα σχετικά οθωμανικά έγγραφα δημοσιεύονται σε ελληνική μετάφραση στο επίμετρο.
Ανδρέας Μηλιώτης πρώτος 'γραμματικός της Πόρτας' εν Κρήτη.
Από προφορικές παραδόσεις ανασυντίθεται η διήγηση του "σκοτωμού του Τσούλη", ενός γενίτσαρου που προκάλεσε την οργή των ελληνορθόδοξων Κρητικών με την ακολασία του και δολοφονήθηκε στην τοποθεσία Σελλί της Χορτασάς στο Λασίθι το 1817. Πρόκειται για ένα αυτοσχέδιο λαϊκό επικοσατιρικό στιχούργημα, που σώζεται και δημοσιεύεται σε αποσπασματική μορφή, με σχόλια και με τις σημαντικότερες παραλλαγές ορισμένων χωρίων του σε υποσημειώσεις. Το ίδιο ιστορικό συμβάν συνδέεται και με το έθιμο του αναθέματος στον τάφο του Τσούλη, το οποίο διατηρούνταν ακόμα ζωντανό στα μέσα του 20ου αιώνα.
Ο Τσούλης και το τραγούδι του.
Δημοσιεύονται σε ελληνική μετάφραση ορισμένα έγγραφα που αφορούν τη ρύθμιση του δασμολογικού συστήματος της Κρήτης, την ανασύνδεση των εμπορικών και διπλωματικών σχέσεων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τη Βενετία και τις φορολογικές υποχρεώσεις των αλλοδαπών στο νησί, στους πρώτους μετά την άλωση χρόνους. Πρόκειται για: α) μια “ερμηνεία κανονισμού τελωνειακής διατάξεως” του 1669· β) το διορισμό προξένου της Βενετίας στο νησί το 1671· γ) την επιστολή με την οποία ο πρόξενος γνωστοποιεί την άφιξή του στον πασά του Μεγάλου Κάστρου, ζητώντας του παράλληλα να αναλάβει τον έλεγχο του εμπορίου μεταξύ Κρήτης και Βενετίας· δ) την αποδοχή της αίτησης από τον πασά· και ε) την εντολή του σουλτάνου για την είσπραξη φόρου από αλλοδαπούς που διέμεναν στην Κρήτη για εμπορικούς λόγους.
Ανέκδοτα έγγραφα της Τουρκοκρατίας εν Κρήτη. Πέντε έγγραφα των πρώτων μετά την άλωσιν του Χάνδακος χρόνων
Ανέκδοτα έγγραφα της Τουρκοκρατίας εν Κρήτη. Πέντε έγγραφα των πρώτων μετά την άλωσιν του Χάνδακος χ
Ερωτικά ενύπνια και ηθικοδιδακτικά κείμενα συνιστούν τη λογοτεχνική παραγωγή του κρητικού ποιητή Μαρίνου Φαλιέρου, η οποία μελετάται συνολικά τόσο ως προς την ταυτότητα του δημιουργού, όσο και ως προς τα κύρια γραμματολογικά της προβλήματα: το λογοτεχνικό περιβάλλον, την ποιότητα των κειμένων που παραδίδουν οι χειρόγραφοι μάρτυρες, το περιεχόμενό τους, τις σχέσεις τους με τη δυτική, τη βυζαντινή και τη νεοελληνική δημώδη λογοτεχνία, καθώς και τη γλώσσα και τη στιχουργία τους. Ακολουθεί η κριτική έκδοση του Ερωτικού Ενυπνίου, με βάση το χειρόγραφο ΙΙΙ Β. 27 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Νάπολης. Το κείμενο συνοδεύεται από αναλυτικό σχολιασμό.
Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος.
Δημοσιεύεται μια ενεπίγραφη μαρμάρινη στήλη, που ανακαλύφθηκε νοτιοδυτικά του οικισμού Άνω Φορτέτσα κοντά στην Κνωσό και μεταφέρθηκε στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου. Η επιγραφή που περιέχει, η οποία αφορά στην προστασία ενός ιερού της Αρτέμιδος Σκοπελίτιδος που βρισκόταν κατά πάσα πιθανότητα στη συγκεκριμένη περιοχή, περιγράφεται, εκδίδεται και σχολιάζεται ως προς τη γλώσσα και το περιεχόμενό της.
Επιγραφή ιερού εκ Κνωσού.
Η γυναικεία μορφή που απεικονίζεται στο πορτρέτο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου “Νέα με Γούνα", της συλλογής Stirling-Maxwell της Γλασκώβης, μπορεί να ταυτιστεί με τη μεγαλύτερη κόρη του ισπανού ηγεμόνα Φιλίππου Β΄ Καταλίνα Μικαέλα. Η ταύτιση, που υπαγορεύεται από την εντυπωσιακή ομοιότητα της συγκεκριμένης μορφής με την "Ινφάντα Καταλίνα Μικαέλα" του ισπανού ζωγράφου A. Sanchez Coello, ενισχύεται με ιστορικά επιχειρήματα. Το έργο τοποθετείται χρονικά στην περίοδο της παραμονής του Θεοτοκόπουλου στην ισπανική αυλή, μεταξύ του 1579-1582, και εντάσσεται σε μια ομάδα προσωπογραφιών, που μπορούν να αναχθούν στην ίδια περίοδο χάρη στην τεχνοτροπία τους, στη ζωγραφική αντίληψη που αναδεικνύουν και σε ορισμένες εξωτερικές λεπτομέρειες τους.
Ο Θεοτοκόπουλος στην αυλή του Φιλίππου Β'.
Εξετάζεται η ζωή και το έργο του Ιωάννη Κορνάρου, ενός από τους σημαντικότερους κρητικούς ζωγράφους της Τουρκοκρατίας, ο οποίος ταξίδεψε επίσης στο Σινά και στην Κύπρο. Συνεκτιμώνται οι μαρτυρίες της προφορικής παράδοσης, με βιογραφικά σημειώματα παλαιότερων μελετητών και με τα στοιχεία που προκύπτουν από τα ενυπόγραφα έργα του Κορνάρου. Φορητές εικόνες, που φιλοτέχνησε ή συντήρησε ο ζωγράφος, σώζονται στη μονή Τοπλού και στο σιναϊτικό μετόχι του Αγίου Ματθαίου στο Ηράκλειο, στη μονή Σινά και σε άλλες ορθόδοξες εκκλησίες στην Αίγυπτο, καθώς και σε ναούς της Κύπρου, όπου ο Κορνάρος επιδόθηκε παράλληλα στην τοιχογραφία και ίδρυσε, κατά πάσα πιθανότητα, σχολή. Άλλα έργα του φυλάσσονται στο μουσείο της Ιστορικής Εθνολογικής Εταιρείας και στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας.
Ιωάννης Κορνάρος Κρης ζωγράφος (1745-1796).
Από ένα σημειωματάριο που κρατούσε ο Στέφανος Ξανθουδίδης κατά τις περιοδείες του στην κρητική ύπαιθρο ανάμεσα στο 1915 και το 1916 επιλέγονται και δημοσιεύονται ορισμένες αρχαιολογικές και ιστορικές πληροφορίες, που αφορούν κυρίως μνημεία, αρχαιολογικούς χώρους και ευρήματα. Το χειρόγραφο περιείχε και άλλες σημειώσεις, τις οποίες ο Ξανθουδίδης είχε ήδη χρησιμοποιήσει σε δημοσιεύματά του, καθώς επίσης ορισμένα βιβλιογραφικά και υπηρεσιακά σημειώματα και λογαριασμούς. Φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου.
Αρχαιολογικά σημειώματα Στεφάνου Ξανθουδίδου.
Σύγκριση ορισμένων ατελών ομάδων μινωικών χαρακτήρων Γραμμικής γραφής Α από πινακίδες της Αγίας Τριάδας με γνωστές ομάδες από την ίδια περιοχή. Οι συγκεκριμένες ομάδες είναι οι HT 25 a, HT 55 b, HT 62, HT 115 b και HT 125 b, με βάση την αρίθμηση του G. Pugliese Carratelli στο έργο του Le inscrizioni preelleniche di H. Triada (Ρώμη 1945). Συγκρίνονται με παρόμοιες ομάδες οι οποίες παρατίθενται στο κείμενο. Η συζήτηση γίνεται με βάση τις φωτογραφίες και τα σχέδια του Carratelli, με αναφορά στα συμπεράσματά του κι εκείνα του J. Sundwall στο Weitere Bemerkungen zu den H. Triada Täfelchen III (1945).
Σχετικά με ορισμένες ατελείς ομάδες από την Αγία Τριάδα.
Δημοσιεύεται σε ελληνική μετάφραση μια σειρά τουρκικών εγγράφων που αφορούν τις φορολογικές και άλλες αυθαιρεσίες των οργάνων της οθωμανικής διοίκησης στην Κρήτη, τις ομαδικές διαμαρτυρίες των χριστιανών και τις προσπάθειες του Σουλτάνου να πατάξει τις παρεκτροπές και να επιβάλει τη διατήρηση της τάξης και την προστασία των ραγιάδων. Για το σκοπό αυτό, και μάλιστα σε μια εποχή που η Υψηλή Πύλη είχε να αντιμετωπίσει σοβαρές δυσχέρειες ως προς τη γενικότερη εξωτερική της πολιτική, συγκλήθηκε έκτακτο ανακριτικό Διβάνιο στο Μεγάλο Κάστρο κι ένας πασάς καρατομήθηκε. Τα έγγραφα καλύπτουν τη χρονική περίοδο από το 1684 ως το 1686 και φυλάσσονται στο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου.
Ανέκδοτα έγγραφα της Τουρκοκρατίας εν Κρήτη των ετών 1684-1686.
Η πρόθεση του Μανούσου Θεοτοκόπουλου και τριών άλλων συντρόφων του, του Μιχαήλ Σπανόπουλου, του Ιωάννη Μπασατούρη και του Πέτρου Καραβέλλου, να συμμετάσχουν, στο πλευρό της Βενετίας, στον πόλεμο κατά των οθωμανικών δυνάμεων, κατά τις παραμονές της ναυμαχίας της Ναυπάκτου, εκφράζεται σε υπομνήματα που κατετέθησαν στη βενετική σύγκλητο και στις επακόλουθες αποφάσεις της ανάμεσα στον Οκτώβριο του 1571 και τον Ιανουάριο του 1572. Τα έγγραφα αυτά, που παρουσιάζουν τις διαπραγματεύσεις ανάμεσα στους τέσσερις Κρητικούς και στις βενετικές αρχές σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες θα τους παραχωρούνταν οι τέσσερις αρματωμένες γαλέρες, εντοπίστηκαν στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας και δημοσιεύονται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση.
Νέαι ειδήσεις περί Κρητών εκ των αρχείων της Βενετίας. Β΄ Μανούσος Θεοτοκόπουλος
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της εκκλησιαστικής ιστορίας της Κρήτης, με έγγραφα της περιόδου 1831 – 1835. Δημοσιεύονται και σχολιάζονται: το συνοδικό γράμμα του πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντίνου Α΄, με το οποίο παροτρύνονται οι ορθόδοξοι να μην εγκαταλείψουν την Κρήτη· συνοδικά γράμματα σχετικά με την εκλογή του νέου μητροπολίτη Μελετίου Νικολετάκη και με τη ρύθμιση των εισοδημάτων και των δικαιωμάτων του· εγκύκλιοι σχετικά με την εγγραφή του Μελετίου στην ανακτορική τακτική έκδοση εφημερίδων και με την εβδομαδιαία έκδοση της ανακτορικής εφημερίδας στην ελληνική· πατριαρχικές επιστολές για την εξόφληση οφειλών των επισκόπων Ιεράς, Πέτρας, Λάμπης και Κισσάμου· η συνοδική επιστολή με την οποία απαγορευόταν η τέλεση ιεροπραξιών από ιερείς που έρχονταν από την Ελλάδα και υποδεικνυόταν η απομάκρυνσή τους από το νησί.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (Συνέχεια εκ της σελ. 504 του Α' τόμου, μέρος 1ο)
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (Συνέ
Μετά την επιστροφή του από την Κρήτη στην Κωνσταντινούπολη, γύρω στο 1400, ο βυζαντινός λόγιος Ιωσήφ Βρυέννιος, σε επιστολή του προς το φίλο του Γιαννούλη Δε Σπίγα, αντιπαραβάλλει την τραχύτητα του τόπου διαμονής του στο νησί με τις ομορφιές της Βασιλεύουσας. Τα κρητικά τοπωνύμια που αναφέρει συντελούν στην αναγνώριση της περιοχής όπου παρέμεινε ο Βρυέννιος για μια περίπου εικοσαετία. Πρόκειται για την ορεινή τοποθεσία Βουκολιές κοντά στο χωριό Σμάρι της επαρχίας Πεδιάδος, όπου και σήμερα σώζεται ναΐσκος του προφήτη Ηλία. Γύρω από την εκκλησία αυτή υπάρχουν ακόμα τα ερείπια παλιών κελιών.
Ο τόπος της εν Κρήτη διαμονής Ιωσήφ του Βρυεννίου.
Δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση η έκθεση που υπέβαλε ανώτερος αξιωματούχος της Βενετίας στην Κρήτη προς τη βενετική κυβέρνηση αναφορικά με τη στρατιωτική κατάσταση του νησιού. Η έκθεση αποδίδεται στον Giovanni Batt(ist)a dal Monte, γενικό αρχηγό του πεζικού, και είναι αποτέλεσμα επιθεώρησης που έγινε μεταξύ των ετών 1585 και 1589. Παρουσιάζονται τα οχυρωματικά έργα που πραγματοποιήθηκαν κατά το παραπάνω διάστημα, ο εξοπλισμός, η οργάνωση και η μισθοδοσία του τακτικού μισθοφορικού στρατού της Βενετίας στο νησί, η κατάσταση των στρατιωτικών δυνάμεων της υπαίθρου και του ιππικού, καθώς και τα αποθέματα του “Βασιλείου της Κρήτης” σε πυροβόλα και πολεμοφόδια.
Έκθεση για τη στρατιωτική κατάσταση της Κρήτης (1589)
Η κωδικογραφική παραγωγή του πρωτοπαπά του Χάνδακα Ιωάννη Συμεωνάκη, οι διασυνδέσεις του με ανώτερους βενετούς αξιωματούχους, καθώς και το φιλολογικό και διδακτικό του έργο, όπως αναδεικνύονται από πρόσφατο μελέτημα του Silvio Giuseppe Mercati, μπορούν να ενταχθούν στο κλίμα του κρητικού ουμανισμού του πρώιμου 15ου αιώνα, στα πλαίσια του οποίου η αρχαία ελληνική παράδοση συναντά τον ορθόδοξο χριστιανισμό και το βενετικό πολιτισμό. Στους μαθητές του Συμεωνάκη συγκαταλέγεται ο κρητικός κωδικογράφος Πέτρος Λαμπάρδος. Δύο επιστολές του τελευταίου προς τους ιερομονάχους Κάλλιστο και Άνθιμο περιέχονται στον κώδικα Bodl. Misc. Gr. 242, από όπου και δημοσιεύονται κριτικά.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 2. Δύο Κρήτες κωδικογράφοι κατά τους προ της αλώσεως της Κων/πόλεως χρόνους. Ιωάννης Συμεωνάκης και Πέτρος Λαμπάρδος
Κρητικά Παλαιογραφικά. 2. Δύο Κρήτες κωδικογράφοι κατά τους προ της αλώσεως της Κων/πόλεως χρόνους.
Στη μελέτη του Ιωάννη Παπαδόπουλου με θέμα την αραβοκρατία στην Κρήτη εξετάζεται η εξάπλωση των Αράβων στη Μεσόγειο, η κατάσταση που επικρατούσε στην Κρήτη ειδικά, αλλά και στο Βυζάντιο γενικότερα, από τις παραμονές της άλωσης έως την ανάκτηση του νησιού από το Νικηφόρο Φωκά, οι συνθήκες εγκατάστασης των αράβων εμίρηδων στο νησί και οι τύχες των αυτοχθόνων. Μολονότι αναγνωρίζεται η πρωτοτυπία του θέματος, καταλογίζεται στο συγγραφέα προχειρότητα, αδιάκριτη επίθεση κατά παλαιοτέρων Ελλήνων ιστορικών, αντιφάσεις ως προς την τοποθέτηση απέναντι σε καίρια ζητήματα, έλλειψη ισορροπίας ανάμεσα στον όγκο και στη σημασία της ύλης και παράλειψη σημαντικών πηγών και βοηθημάτων, όπως το ποίημα του Θεοδοσίου του Διακόνου και οι χειρόγραφες Σημειώσεις περί καταλήψεως της Κρήτης επί Μιχαήλ του Τραυλού υπό των Αγαρηνών.
Ιωάννου Β. Παπαδοπούλου (καθηγητού του Πανεπιστημίου): Η Κρήτη υπό τους Σαρακηνούς, Athen. Verlag der Byzantinisch-Neugriechischen 1948
Ιωάννου Β. Παπαδοπούλου (καθηγητού του Πανεπιστημίου): Η Κρήτη υπό τους Σαρακηνούς, Athen. Verlag de
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Π78 - Πολιτιστμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Β'
Από το Κρατικό Αρχείο της Βενετίας αντλούνται ορισμένα έγγραφα για τη ζωή και τη δράση του λόγιου κληρικού Γεράσιμου Βλάχου. Πρόκειται για αιτήματα που υπέβαλε στις βενετικές αρχές ώστε να του χορηγηθεί αρχικά ένα μηνιαίο επίδομα, λόγω της φιλοβενετικής δραστηριότητας που ανέπτυξε την εποχή της πολιορκίας του Χάνδακα, από το οποίο παραιτείται λίγα χρόνια αργότερα προκειμένου να αναλάβει το ναό της Παναγίας στην Παλαιόπολη της Κέρκυρας. Με το τελευταίο χρονικά αίτημά του, το Σεπτέμβρη του 1673, πετυχαίνει να εκδοθεί απόφαση εκχώρησης της εκκλησίας αυτής στους δύο ανιψιούς του, Αρσένιο Καλούδη και Γρηγόριο Βλάχο, μετά το θάνατό του. Τα αιτήματα του Γεράσιμου Βλάχου και οι σχετικές αποφάσεις της βενετικής γερουσίας δημοσιεύονται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση.
Νέαι ειδήσεις περί Κρητών εκ των αρχείων της Βενετίας. Δ' Γεράσιμος Βλάχος.
Περιέχει το σύνολο των άρθρων που περιλαμβάνονται στον Τόμο Β' καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμος Β'
Η αναγωγή του τοπωνυμίου Χανιά στο αρχαίο τοπωνύμιο της Κυδωνίας Αλχανία ενισχύεται με ιστορικά και ετυμολογικά επιχειρήματα. Αφενός, επισημαίνεται ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν συνεχή κατοίκηση της περιοχής, ήδη από τη μεσομινωική περίοδο. Αφετέρου, με τη βοηθητική εξέταση άλλων παραλλήλων στο κρητικό λεξιλόγιο (όπως τα νιότα και τα Σφακιά), αναλύεται η διαδικασία μεταπλασμού του αρχαίου θηλυκού ενικού Αλχανία στο σημερινό ουδέτερο πληθυντικό Χανιά με αφετηρία τον τύπο της δοτικής ΤΑ ΑΛΧΑΝΙΑ. Υποδεικνύεται έτσι ο τρόπος με τον οποίο αρχαία διαλεκτικά λείψανα χάνονται μέσα στα μορφολογικά σχήματα της αττικής - κοινής, κατά την εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας.
Το τοπωνύμιο Χανιά.
Δημοσιεύεται η Υπόμνησις εις το μαρτύριον των Αγίων Δέκα Μαρτύρων, που εκτελέστηκαν στη Γόρτυνα της Κρήτης κατά τους διωγμούς του αυτοκράτορα Δεκίου (249-251). Το κείμενο συντάχθηκε από τον πρεσβύτερο Κωνσταντινουπόλεως Ησύχιο και σώζεται στον κώδικα Neap. II bis 35 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Νάπολης. Διαφέρει - κυρίως ως προς την εισαγωγή - από τις δύο άλλες παραλλαγές του ίδιου μαρτυρίου που είναι ήδη γνωστές βιβλιογραφικά: α) την παράφραση που έκανε το 10ο αιώνα ο Συμεών ο Μεταφραστής και η οποία δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά από τον Cornelius το 1755 και β) μια παράφραση ανωνύμου, επίσης του 10ου αιώνα. Η έκδοση συνοδεύεται από ερμηνευτικές και κριτικές παρατηρήσεις.
Ανέκδοτον μαρτύριον των εν Κρήτη Αγίων Δέκα μαρτύρων.
Δημοσιεύεται κριτικά το στιχούργημα Ρίμα παρηγορητική του κρητικού ποιητή Μαρίνου Φαλιέρου με βάση τους δύο σωζόμενους χειρόγραφους μάρτυρες: τον κώδικα Y 89 sup. της Αμβροσιανής Βιβλιοθήκης του Μιλάνου και τον κώδικα III B 27 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Νάπολης. Τα προβλήματα της κριτικής αποκατάστασης της Ρίμας παρουσιάζονται στο εισαγωγικό σημείωμα που προτάσσεται της έκδοσης. Το κείμενο συνοδεύεται και από αναλυτικό σχολιασμό.
Ο ποιητής Μαρίνος Φαλιέρος. 3. Ρίμα παρηγορητική.
Συμπληρώνεται μια φράση που παραλήφθηκε εκ παραδρομής κατά τη δημοσίευση του Ημερολογίου του Κ. Κοζύρη στον Α΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών. Πρόκειται για την καταγραφή του θανάτου του Χατζή Νικολή, ενός προγόνου του ηρακλειώτη διηγηματογράφου Γ. Δεληβασίλη, που πέθανε την 7η Ιανουαρίου 1841.
Συμπλήρωσις εις το Ημερολόγιον Κ. Κοζύρη.
Το ζήτημα της εγκατάστασης των γόνων δώδεκα αρχοντικών οικογενειών της Κωνσταντινούπολης στην Κρήτη κατά τα τέλη του 12ου αιώνα, προκειμένου να σταθεροποιηθεί η βυζαντινή κυριαρχία στο νησί, συνεξετάζεται με τα ιστορικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν από την ανάρρηση του Αλεξίου Β΄ Κομνηνού στον αυτοκρατορικό θρόνο μέχρι την άλωση της Κωνσταντινούπολης από τους σταυροφόρους. Ελέγχεται ως ανακριβής η άποψη παλαιότερων μελετητών που θεωρούσαν πλαστό το σχετικό χρυσόβουλλο του 1182 και που είχαν τοποθετήσει χρονικά τον εποικισμό στην εποχή του Αλεξίου Α΄ Κομνηνού, μετά την επανάσταση του Καρύκη. Το χρυσόβουλλο αντιμετωπίζεται ως γνήσιο, αλλά αλλοιωμένο από μεταγενέστερες επεμβάσεις, και συνδέεται με δυτικές φεουδαλικές συνήθειες και με το ρόλο που ανέπτυξαν οι οικογένειες των δώδεκα αρχοντόπουλων αργότερα, την εποχή της βενετικής κυριαρχίας.
Το χρυσόβουλλον Αλεξίου Β΄ Κομνηνού και τα δώδεκα αρχοντόπουλα (1182 μ. Χ.)
Δημοσιεύεται μία άγνωστη κρητική παραλλαγή της Αποκαλύψεως της υπεραγίας Θεοτόκου δια τες κόλασες των αμαρτωλών, που σώζεται στον κώδικα Mss. Gr. XI 19 της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης Βενετίας μαζί με έργα του κρητικού θεάτρου. Αντί εισαγωγής, προτάσσεται της έκδοσης ένα σημείωμα της συντακτικής επιτροπής των Κρητικών Χρονικών με τα πορίσματα στα οποία είχε καταλήξει ο εκδότης σε παλαιότερη μελέτη του ως προς το περιεχόμενο και τη σημασία του κειμένου, τις κύριες διαφορές του από άλλες Αποκαλύψεις, τη γλώσσα, την προέλευσή του και την πιθανή χρονολογία συγγραφής.
Κρητική Αποκάλυψις της Παναγίας.
Στη μελέτη του Axel Persson για την ελληνική θρησκεία της προϊστορικής περιόδου παρουσιάζεται μια συνθετική ανάλυση των κρητομυκηναϊκών συμβόλων και εξετάζεται η συνέχισή τους στην κλασική αρχαιότητα. Διερευνώνται οι σχέσεις της προϊστορικής θρησκείας με τη μυθική παράδοση της κλασικής εποχής, οι παραστάσεις με θέμα τον “κύκλο της βλάστησης”, που συνδέονται με το θάνατο και την αναγέννηση, η ομοιότητα των παραστάσεων αυτών με θρησκευτικά σύμβολα των πολιτισμών της Εγγύς Ανατολής, η επιβίωση κρητομυκηναϊκών θεμάτων στη θρησκεία των κλασικών χρόνων και η παρουσία του κύκλου της βλάστησης στη σκανδιναβική θρησκεία της εποχής του χαλκού. Παρά τις πιθανές ενστάσεις για ορισμένα σημεία της επιχειρηματολογίας, η μελέτη του Persson αποτελεί πολύτιμη συμβολή στην έρευνα του μινωικού, του μυκηναϊκού και του κλασικού ελληνικού πολιτισμού.
Axel W. Persson, The Religion of Greece in Prehistoric Times ("Sather Classical Lectures" XVII), University of California Press, Berkeley and Los Angeles 1942
Axel W. Persson, The Religion of Greece in Prehistoric Times ("Sather Classical Lectures" XVII), Uni
Δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση μία επιστολή της βενετικής συγκλήτου προς τον γενικό προβλεπτή της Κρήτης, που συντάχθηκε τον Αύγουστο του 1589. Μετά την ενημέρωσή της από τον γενικό αρχηγό του πεζικού που είχε στείλει στο νησί, η Βενετία συνιστά στο γενικό προβλεπτή να εκτελέσει ορισμένα έργα για την βελτίωση της άμυνας και της στρατιωτικής κατάστασης. Οι συστάσεις αφορούν τα ζητήματα των βομβαρδιστών και του στρατιωτικού νοσοκομείου, τη συντήρηση όπλων, κανονιών και κιλλιβάντων, την παραγωγή νίτρου, την επιδιόρθωση στρατιωτικών οικημάτων, την ενίσχυση της ασφάλειας των πυλών, τη διάθεση φρουράς σε νευραλγικά σημεία, την εκπαίδευση των στρατιωτών, την ανανέωση του μπαρουτιού, την κατασκευή οχυρωματικών έργων, δεξαμενών και αποθηκών, τη διατήρηση της γαλέτας και τη διατροφή του στρατεύματος.
Ένα έγγραφο της βενετικής γερουσίας για την άμυνα του 'Βασιλείου της Κρήτης' (26 Αυγούστου 1589).