Π78 - Πολιτισμός - Προσωπικότητες - Λιλή Ζωγράφου
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου Α'
Περιλαμβάνει το σύνολο των άρθρων που βρίσκονται στον Α τόμο των Κρητικών Χρονικών με μια μικρή περίληψη του κάθε άρθρου καθώς και το αντίστοιχο άρθρο.
Κρήσιον Πέλαγος
Οι αντίξοες συνθήκες διαχείμασης και οι κίνδυνοι που εγκυμονούσε ο διάπλους του κρητικού πελάγους αποτελούν κοινούς τόπους σε κείμενα της αρχαίας ελληνικής, της λατινικής και της βυζαντινής γραμματείας. Ανιχνεύονται μνείες των τόπων αυτών σε έργα του Σοφοκλή, του Ορατίου, του Θουκυδίδη, του Απολλωνίου Ροδίου, του Ευσταθίου και της Παλατινής Ανθολογίας. Επισημαίνονται ορισμένες χρήσεις του όρου "πέλαγος" από τον Ησύχιο, τον Αισχύλο και το Σοφοκλή και του όρου "κρήσιος" (λατινικά "cres(s)ius") από τον Ευριπίδη, τον Παυσανία, τον Στέφανο Βυζάντιο, το λεξικό του Σουίδα, τον Βιργίλιο και τον Οβίδιο. Υποδεικνύονται, τέλος, χωρία κλασικών κειμένων, στα οποία υπάρχει σύγχυση ανάμεσα στο Κρητικό και στο Μυρτώο πέλαγος και σε άλλες θαλάσσιες εκτάσεις.
Δύο ονόματα ανύπαρκτων κρητικών πόλεων.
Οι προσπάθειες για την ταύτιση ορισμένων αρχαίων τοποθεσιών της Κρήτης με τη βοήθεια αρχαιολογικών ευρημάτων και μαρτυριών των αρχαίων ιστορικών και γεωγράφων, ελλοχεύουν κινδύνους εσφαλμένων αναγνώσεων και παρανοήσεων. Η πληροφορία του Πλίνιου για την ύπαρξη μιας υποθετικής πόλης Μάτιον στα βόρεια κρητικά παράλια αποδίδεται σε κακή τμήση των λέξεων των ελληνικών πρωτοτύπων που είχε υπόψη και όπου κατά πάσα πιθανότητα υπήρχε ο όρος ΠΟΛΙΣΜΑΤΙΟΝ. Ανάλογο σφάλμα φαίνεται ότι έγινε κατά την παρανάγνωση της επιγραφής ΓΟΡΤΥΝΙ, που έφεραν ορισμένα αρχαϊκά νομίσματα γορτυνιακού τύπου, ως ΤΙΣΥΡΟΙ, με αποτέλεσμα να υποστηριχθεί η ύπαρξη μιας υποθετικής πόλης Τίσυροι και να επιχειρηθεί η ταύτισή της με την πόλη Τίτυρο που αναφέρεται από σχολιαστή του Θεοκρίτου.
Η Κρητική Ζωγραφική και η Ιταλική Χαλκογραφία
Με τη συγκριτική ανάλυση ορισμένων από τα πιο τολμηρά ζωγραφικά έργα της κρητικής σχολής με χαλκογραφίες δυτικών καλλιτεχνών και κυρίως του συνεργάτη του Ραφαήλ Marcantonio Raimondi, επιχειρείται η διακρίβωση της αντίδρασης των κρητικών ζωγράφων απέναντι στην τέχνη των έργων της ιταλικής αναγέννησης. Μελετάται η σταδιακή αφομοίωση των δυτικών επιδράσεων από τις αρχές του 16ου έως τα τέλη του 18ου αιώνα, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο τα ιταλικά πρότυπα μετασχηματίστηκαν σύμφωνα με τις αρχές της βυζαντινής αισθητικής παράδοσης σε κρητικές εικονογραφικές συνθέσεις που επηρέασαν με τη σειρά τους καθοριστικά την εξέλιξη της μεταβυζαντινής ζωγραφικής.
Ζητήματα Κρητικού Θεάτρου
Η μελέτη επικεντρώνεται αρχικά στην επισκόπηση των ερευνών γύρω από το κρητικό θέατρο και στην επισήμανση των προβληματισμών με τους οποίους θα πρέπει να αναμετρηθούν οι ερευνητές. Στη συνέχεια εστιάζεται στο ζήτημα της χρονολόγησης της κρητικής κωμωδίας Στάθης. Με βάση εσωτερικές ενδείξεις του κειμένου και σε συνάρτηση με το χρόνο συγγραφής άλλων έργων του κρητικού θεάτρου, όπως ο Γύπαρης – Πανώρια και η Amorosa Fede του Πάνδημου – η σύνταξη του Στάθη τοποθετείται ανάμεσα στα χρόνια 1620 με 1648, πριν δηλαδή από την περίοδο της πολιορκίας του Χάνδακα από τους Οθωμανούς (1648-1669), στην οποία είχε εντάξει χρονικά το Στάθη ο πρώτος εκδότης του, ο Κωνσταντίνος Σάθας.
Υπόμνημα του Μοροζίνη προς το Λουδοβίκο XIV (1669)
Με υπόμνημά του προς το Γάλλο βασιλιά Λουδοβίκο ΙΔ΄ ο πρεσβευτής της Βενετίας στο Παρίσι Giovanni Morosini ζητούσε στις 19 Σεπτεμβρίου 1669 ενισχύσεις για την άμυνα του Χάνδακα ενάντια στους Οθωμανούς. Δεν είχε ακόμα πληροφορηθεί ότι είχε ήδη συντελεστεί η παράδοση της πόλης. Ιταλική μετάφραση του γαλλικού πρωτοτύπου του υπομνήματος σώζεται στο Κρατικό Αρχείο της Φλωρεντίας, από όπου και δημοσιεύεται με παράλληλη ελληνική μετάφραση και σχόλια. Στην σύντομη εισαγωγή, που προτάσσεται της έκδοσης, μελετάται η στάση που κράτησε η γαλλική πολιτική κατά τα τελευταία έτη της πολιορκίας του Μεγάλου Κάστρου, επιχειρώντας αφενός να ενισχύσει μυστικά την άμυνα των χριστιανικών δυνάμεων και αφετέρου να μη διαταράξει την απρόσκοπτη διεξαγωγή του γαλλικού εμπορίου στην Ανατολή.
Ανέκδοτα έγγραφα της Τουρκοκρατίας εν Κρήτη. Δύο έγγραφα ρυθμιστικά του μετά την άλωσιν της Κρήτης φ
Αμέσως μετά την κατάληψη της Κρήτης από τους Οθωμανούς εκδόθηκαν αυτοκρατορικά διατάγματα που προέβλεπαν την απογραφή των φορολογουμένων χριστιανών του νησιού και το διακανονισμό του φορολογικού συστήματος που επρόκειτο να ισχύσει. Συντάχθηκαν τότε μεταξύ άλλων δύο έγγραφα, που ανάγονται στο 1671: η Νέα Κανονιστική Διάταξις του φορολογικού συστήματος και η απογραφή των αρρένων χριστιανών του ανατολικού διαμερίσματος της Κρήτης, που κατοικούσαν από το Μυλοπόταμο ως τη Σητεία και που υπόκειντο σε κεφαλικό φόρο. Τα τουρκικά αυτά έγγραφα καταχωρήθηκαν σε κώδικες του Ιεροδικείου Ηρακλείου, από όπου και δημοσιεύονται σε ελληνική μετάφραση, με σύντομη εισαγωγή και σχόλια.
Εμμανουήλ, Κωνσταντίνος και Μαρίνος Τζάνε Μπουνιαλής (φιλολογικόν και βιβλιογραφικόν διάγραμμα).
Μελετάται το έργο τριών ρεθύμνιων καλλιτεχνών, των αδελφών Εμμανουήλ, Κωνσταντίνου και Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή. Ανασυντίθενται τα βιογραφικά στοιχεία τους και εξακριβώνεται η συγγενική τους σχέση. Αναλύεται η διήγηση του Κρητικού Πολέμου του Μαρίνου Τζάνε, υποδεικνύονται οι πηγές της κι επιχειρείται η ταύτιση του Μάρκου Καγιάννη, στον οποίο αφιερώθηκε το κείμενο. Η μελέτη ολοκληρώνεται με την επισκόπηση του συγγραφικού και του εικονογραφικού έργου του Εμμανουήλ, των αγιογραφικών συνθέσεων του Κωνσταντίνου και των ιστορικών και ποιητικών έργων του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρο
Ανέκδοτες πηγές της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας των χρόνων της οθωμανικής κυριαρχίας δημοσιεύονται σε συνέχειες στα Κρητικά Χρονικά. Πρόκειται για έγγραφα που απέστειλε το Οικουμενικό Πατριαρχείο προς την εκκλησία της Κρήτης, η εκκλησία της Κρήτης προς το Πατριαρχείο, η μητρόπολη προς τις επισκοπές του νησιού και προς τους Χριστιανούς κ.ά. Αποτελούν πολύτιμους μάρτυρες της εκκλησιαστικής οργάνωσης του νησιού και των σχέσεων του με την Κωνσταντινούπολη και με τις οθωμανικές αρχές. Κάθε έγγραφο συνοδεύεται από λεπτομερή σχολιασμό. Το πρώτο αυτό μέρος της έκδοσης περιλαμβάνει πατριαρχικά έγγραφα της περιόδου από το 1742 έως το 1781.
Το ημερολόγιο του Κωσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά (μέρος 1ο)
Στον κώδικα 253 του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου σώζεται το προσωπικό ημερολόγιο του Κωνσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά για τα χρόνια 1831 έως 1845, ενόσω συμμετείχε ως αντιπρόσωπος της επαρχίας του στο τοπικό συμβούλιο του Μεγάλου Κάστρου. Η προσωπικότητα του συντάκτη στο πλαίσιο του ιστορικού γίγνεσθαι της εποχής, τα κριτήρια επιλογής των γεγονότων που μνημονεύονται και όσων παραλείπονται, η γλώσσα και το ύφος του, μελετώνται στην αναλυτική εισαγωγή που προτάσσεται της δημοσίευσης του κειμένου. Ακολουθεί περιγραφή του κώδικα και σχολιασμένη έκδοση των πρώτων φύλλων, που καλύπτουν την περίοδο από τις 10 Φεβρουαρίου έως τις 13 Νοεμβρίου 1831.
Giov. Pugliese Carratelli, Le iscrizioni preelleniche di Haghia Triada in Creta e della Grecia Penin
Παρουσιάζεται η έκδοση των προελληνικών επιγραφών που προέρχονται από την Αγία Τριάδα της Κρήτης και από αρχαιολογικούς χώρους της ηπειρωτικής Ελλάδας. Έγινε από τον Giovanni Pugliese Carratelli στη Ρώμη το 1945. Το βιβλίο προάγει την κατανόηση της μινωικής γραφής και γλώσσας και τη μελέτη της ιστορίας του αιγαιοπελαγίτικου πολιτισμού. Μεταξύ των αρετών του υπογραμμίζεται η επιμέλεια στην αντιγραφή, την ιχνογράφηση, την απόδοση και τη μελέτη των επιγραφών, η βιβλιογραφική ενημέρωση και η λιτότητα του ύφους. Διακρίνεται ωστόσο ατολμία στην ερμηνευτική προσέγγιση του υλικού και παράθεση λεπτομερειών με τρόπο που θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρακινδυνευμένα συμπεράσματα.
Ε. Κριαρά, Η Ρίμα Θρηνητική του Ιωάννου Πικατόρου. Ανάτυπον εκ της Επετηρίδος Μεσαιωνικού Αρχείου [Α
Ένα από τα σημαντικότερα έργα της μεσαιωνικής δημώδους λογοτεχνίας, η Ρίμα Θρηνητική του ρεθύμνιου Ιωάννη Πικατόρου, κυκλοφορούσε ως το 1942 σε μία "πεπαλαιωμένη" έκδοση του W. Wagner. Τη χρονιά εκείνη ο Εμμανουήλ Κριαράς δημοσίευσε βελτιωμένη μορφή του κειμένου στην Επετηρίδα του Μεσαιωνικού Αρχείου της Ακαδημίας Αθηνών. Στην παρούσα βιβλιοκρισία σταθμίζονται τα συμπεράσματα του Κριαρά ως προς τις συνθήκες σύνταξης του έργου και αναδεικνύονται όχι μόνο οι βελτιώσεις που επέφερε στο κείμενο ο νέος εκδότης, αλλά και η ποιότητα των σχολίων και του γλωσσαρίου με τα οποία εμπλουτίζεται η έκδοση. Υποδεικνύονται επίσης ορισμένες καλύτερες αναγνώσεις φθαρμένων χωρίων και κάποιες άγνωστες πηγές του κειμένου.
Η τύχη των αρχαιοτήτων της Κρήτης κατά τον πόλεμον (μέρος 1ο)
Μερικά χρόνια μετά τη λήξη του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, επιχειρείται η ανασύσταση της εικόνας που παρουσίαζε η κατάσταση φύλαξης των κρητικών αρχαιοτήτων κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής. Η επισκόπηση εστιάζεται στις τύχες των αρχαιολογικών ευρημάτων του Μουσείου Ηρακλείου και των συλλογών Κνωσού, Φαιστού, Γόρτυνας, Νεαπόλεως, Ιεράπετρας, Σητείας, Ρεθύμνου, Χανίων και Καστελίου Κισσάμου. Αποτιμώνται επίσης οι καταστροφές που έγιναν στους αρχαιολογικούς χώρους Κνωσού, Ισοπάτων, Αμνισού, Νίρου, Μαλίων, Φαιστού, Αγίας Τριάδας, Γόρτυνας, Λαγού Λασιθίου και Παλαιοκάστρου Σητείας, καθώς και σε ορισμένα ενετικά κτίσματα στο Ηράκλειο, το Ρέθυμνο, τα Χανιά και το Αμάρι. Καταδεικνύονται, τέλος, παράνομες ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν στο μικρό ανάκτορο της Κνωσού, στο Μοναστηράκι Αμαρίου, στο Γκουβερνέτο, στο Κουμαρόσπηλο, στα Άπτερα και στο Δικτυνναίο ιερό του ακρωτηρίου Σπάθα.
Η αρχαιολογική Συλλογή Στυλιανού Γιαμαλάκη.
Παρουσιάζονται συνοπτικά τα αρχαιολογικά ευρήματα που συνιστούν τη συλλογή Στυλιανού Γιαμαλάκη, ταξινομημένα σε κατηγορίες ανάλογα με το λειτουργικό τους χαρακτήρα: αγγεία, ειδώλια και ζώδια, μεγάλα ρωμαϊκά γλυπτά ολόγλυφα ή ανάγλυφα σε μάρμαρο, όπλα, εργαλεία και σύνεργα καλλωπισμού, σφραγιδόλιθοι και δακτυλιόλιθοι, νομίσματα και πολύτιμα χρυσά αντικείμενα. Το υλικό αυτό καλύπτει ένα ευρύ χρονικό φάσμα από τη νεολιθική εποχή έως την κλασική αρχαιότητα, με έμφαση στους μινωικούς χρόνους. Προέρχεται όχι μόνο από την Κρήτη, αλλά και από περιοχές εκτός του νησιού και μάλιστα από τη Βοιωτία. Υπογραμμίζεται, τέλος, ότι η συλλογή αυτή χρήζει συστηματικότερου επιστημονικού ενδιαφέροντος.
Τα Κρητικά Χρονικά προς την Μονήν Πρέβελη
Ευχαριστήριο προς την Ιερά Μονή Πρέβελη για τη δωρεά ένος εκατομμυρίου δραχμών προς ενίσχυσιν της προσπάθειας των Κρητικών Χρονικών
Ζητήματα της Θυσίας του Αβραάμ (χρονολόγηση – ο ποιητής)
Εξετάζεται το ζήτημα των σχέσεων ανάμεσα στη Θυσία του Αβραάμ, στον Ερωτόκριτο και στα πρότυπά τους, τον Isach του Luigi Grotto και το Paris et Vienne αντίστοιχα, προκειμένου να υποστηριχθεί η άποψη ότι η Θυσία του Αβραάμ είναι μεταγενέστερη του Ερωτοκρίτου. Η σύνθεση της Θυσίας τοποθετείται χρονικά στο έτος 1635, σύμφωνα με τους τελευταίους στίχους του βενετικού χειρογράφου που περιέχει το έργο. Κατά συνέπεια ο Ερωτόκριτος ανάγεται στις πρώτες δεκαετίες του 17ου αιώνα. Υποστηρίζεται με επιφυλάξεις η υπόθεση να προέρχεται και η Θυσία από την πένα του Κορνάρου. Ελέγχεται, τέλος, το ενδεχόμενο ταύτισης του ποιητή με κάποιον συμβολαιογράφο Βιτσέντζο Κορνάρο ή με έναν συνονόματό του παπά, που έζησαν και οι δύο την εποχή στην οποία εντάσσονται τα έργα.
Συμβολή εις το τοπωνυμικόν, την τοπογραφίαν και την ιστορίαν ....
Εν αντιθέσει με παλαιότερες θεωρίες για την ολοσχερή καταστροφή των τειχών του Χάνδακα κατά την ανάκτησή του από το Νικηφόρο Φωκά και για την έλλειψη οχύρωσης έως την κατάληψη της πόλης από τον γενουάτη Pescatore, υποστηρίζεται με αρχαιολογικά, τοπωνυμικά και άλλα τεκμήρια ότι έγινε νέα οχύρωση στο Χάνδακα, στην οποία ενσωματώθηκαν υπολείμματα των αραβικών τειχών και που διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια της δεύτερης βυζαντινής περιόδου. Χάρη σε αρχαιολογικά ευρήματα και σε βενετικές ιστορικές πηγές ενισχύεται επίσης η θεωρία ύπαρξης μιας προελληνικής πόλης με το όνομα Βαλχανία ή Βουκανία κοντά στη Σούδα, από όπου είναι πιθανόν να προήλθε το τοπωνύμιο Χανιά, το οποίο επικράτησε την εποχή της αραβικής κατάκτησης.
Συνεχίζεται η δημοσίευση των πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας της οθωμανικής περιόδου. Τα έγγραφα που εμπεριέχονται στο δεύτερο αυτό μέρος της έκδοσης εστάλησαν στην εκκλησία της Κρήτης από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και χρονολογούνται από το 1786 ως το 1796. Συνοδεύονται από λεπτομερή σχολιασμό.
Η επανάστασις των Σφακιανών και ο Δασκαλογιάννης κατά τα έγγρ. του Τουρκ. Αρχ. Ηρακ..
Η επανάσταση των Σφακιανών εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1770 παρουσιάζεται μέσα από οθωμανικές πηγές, που σώζονται στο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου: δύο αυτοκρατορικά φιρμάνια, τρεις αναφορές του γραμματέα του εκστρατευτικού σώματος των Οθωμανών στα Σφακιά προς τον πασά του Χάνδακα και μια διαταγή του πασά. Τα έγγραφα αυτά δημοσιεύονται σε ελληνική μετάφραση του Ν. Σταυρινίδη και συνοδεύονται από λεπτομερή σχολιασμό. Με βάση τα συγκεκριμένα έγγραφα ελέγχεται η ακρίβεια των στοιχείων που παρέχουν άλλες ιστορικές πηγές της επανάστασης, όπως το τραγούδι του Μπάρμπα – Παντζελιού για το Δασκαλογιάννη και τα έγγραφα που χρησιμοποίησε για να συγγράψει την Ιστορία των Σφακίων στα μέσα του 19ου αιώνα ο Γρηγόριος Παπαδοπετράκης.
Η Eπιτομή της Iεροκοσμικής Iστορίας του Νεκταρίου Ιεροσολύμων και αι πηγαί αυτής.
Η Επιτομή της ιεροκοσμικής ιστορίας του Νεκταρίου Ιεροσολύμων αποτελεί ανασκόπηση της ιστορίας της μονής του όρους Σινά, καθώς και της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής της από την εποχή του Μωϋσή έως την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Τούρκους. Μελετάται η παράδοση του κειμένου σε έντυπη και χειρόγραφη μορφή με αφετηρία την πρώτη έκδοση του 1677. Υποδεικνύονται ως πηγές του, εκτός από την Παλαιά Διαθήκη, ορισμένα αγιολογικά κείμενα και κάποια προσκυνητάρια του όρους Σινά, η χρονογραφία του Άραβα al-Makin, τα ιστορικά έργα του Ηροδότου και του Ιταλού Paolo Giovio, η περιγραφή του όρους Σινά του Παϊσίου Αγιαποστολίτη, αλλά και μία σειρά άλλων ομόθεμων κειμένων. Σταθμίζεται η αξία της Επιτομής ως ιστορικής πηγής και αναδεικνύεται ο θρησκευτικός και ο δημώδης χαρακτήρας της.
Το ημερολόγιο του Κωσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά (μέρος 2ο).
Συνεχίζεται η δημοσίευση του προσωπικού ημερολογίου του Κωνσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά με βάση τον κώδικα 253 του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου. Όπως αναφέρεται και στην αναλυτική εισαγωγή του πρώτου τμήματος της έκδοσης, ο συντάκτης του ημερολογίου υπήρξε μέλος του τοπικού συμβουλίου του Μεγάλου Κάστρου. Το τμήμα του κειμένου που δημοσιεύεται εδώ καλύπτει την περίοδο από τις 18 Δεκεμβρίου 1831 έως τις 29 Ιουλίου 1837. Συνοδεύεται από λεπτομερή σχολιασμό που τίθεται σε υποσημειώσεις
Η ανάγνωσις της κρητομυκηναϊκής γραφής υπό του Β. Hrozny
Για την ανάγνωση της κρητομυκηναϊκής γραφής ο ανατολιστής λόγιος Bedrich Hrozny, ένας από τους διαπρεπέστερους μελετητές των προαλφαβητικών γραφικών συστημάτων, χρησιμοποιεί μεθόδους συνδυασμού και παραβολής, που είχε ήδη δοκιμάσει στην ανάγνωση της χετταϊκής και άλλων ασιατικών γραφών. Η ακρίβεια των αναγνώσεών του ελέγχεται με βάση τη γενικότερη γνώση του κρητομυκηναϊκού πολιτισμού, όπως αυτή διαμορφώνεται με τη βοήθεια των αρχαιολογικών ευρημάτων και των μαρτυριών που άφησε η κλασική αρχαιότητα. Προτείνονται εν κατακλείδι ορισμένες άλλες μέθοδοι που θα πρέπει να ακολουθηθούν για την ανάγνωση των προελληνικών γραπτών μνημείων.
Μινωικαί πινακίδες της Συλλογής Γιαμαλάκη.
Δημοσιεύονται 16 μινωικές πινακίδες γραμμικής β΄ που περιέχονται στη Συλλογή Γιαμαλάκη και που προέρχονται κατά πάσα πιθανότητα από την περιοχή της Κνωσού. Είναι πήλινες, ταινιόσχημες και παρουσιάζουν οριζόντια κατεύθυνση γραφής. Για κάθε μία σημειώνεται ο κωδικός της, το υλικό από το οποίο έχει κατασκευαστεί και το χρώμα της, η κατάσταση φθοράς, το μήκος και το πλάτος της, καθώς και τα σημεία της γραμμικής β΄ που περιέχει. Φωτογραφίες των πινακίδων απαρτίζουν τους δύο πίνακες που συνοδεύουν την έκδοση.
Ανδρέας Μπαρότσης, ο προδότης του Μεγάλου Κάστρου
Μελετάται η τελευταία περίοδος της πολιορκίας του Χάνδακα από τους Οθωμανούς σε συνάρτηση με τις συνέπειες της προδοσίας του στρατιωτικού μηχανικού Ανδρέα Μπαρότση, ο οποίος υπέδειξε τα ευπαθέστερα σημεία της οχυρωματικής ζώνης στους πολιορκητές. Οι ήδη γνωστές βιβλιογραφικά πηγές των γεγονότων συμπληρώνονται από οθωμανικά έγγραφα που εντοπίστηκαν στο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου και που εκδίδονται στο επίμετρο της μελέτης. Παράλληλα σκιαγραφείται η προσωπικότητα του Μπαρότση και η μετέπειτα της άλωσης δράση του, έως την τελική εξόντωσή του που επιτεύχθηκε από το βενετό βάιλο στην Κωνσταντινούπολη.
Δύο αναφορές των Σφακιανών προς Βενετούς Προβλεπτές (1593 και 1594
Διαρκής εστία αναταραχών η περιοχή των Σφακίων προκαλούσε το ζωηρό ενδιαφέρων των απεσταλμένων της βενετικής διοίκησης, όπως αποδεικνύεται από μία σειρά αναφορών που απηύθυναν στη Σύγκλητο κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα. Η κατάσταση επιδεινωνόταν από το άσπονδο μίσος δύο μεγάλων οικογενειών, των Πάτερων και των Παπαδόπουλων. Για να εξασφαλίσουν ειρηνικές συνθήκες διαβίωσης και την απονομή της δικαιοσύνης ορισμένοι κάτοικοι της περιοχής προσέφυγαν επανειλημμένως στις βενετικές αρχές ζητώντας την εγκατάσταση ενός προβλεπτή στα Σφακιά ή στο Φραγκοκάστελο, ο οποίος θα μπορούσε να επιβάλει ακόμα και θανατική ποινή. Δύο από τις αναφορές αυτές των Σφακιανών, που επιδόθηκαν σε βενετούς αξιωματούχους στα Χανιά το 1593 και το 1594, δημοσιεύονται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση με σχόλια.
Δύο αναφορές των Σφακιανών προς Βενετούς Προβλεπτές (1593 και 1594)
Π. Πρεβελάκη: Θεοτοκόπουλος. Τα βιογραφικά. Εκδ. Αετός, Αθήνα 1942, σχ. 8ο μεγ., σελ. 174+32 πίνακες
Στη συνθετική του μελέτη για τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο ο Π. Πρεβελάκης επιχείρησε να αξιοποιήσει όσα βιογραφικά στοιχεία σχετικά με το ζωγράφο είχαν προκύψει από έρευνες στα ισπανικά και στα ιταλικά αρχεία, από κοινού με τη σχετική ελληνική και ξένη βιβλιογραφία. Στην προσπάθειά του καταλογίζεται αδυναμία κριτικής τοποθέτησης απέναντι στο υλικό, έλλειψη συνδυαστικής μελέτης των βιογραφικών στοιχείων του ζωγράφου με τη μορφολογία του ζωγραφικού του έργου, μερική βιβλιογραφική ενημέρωση και άτοπες εκδοτικές επιλογές, που καθιστούν το έργο μια εκλαϊκευμένη συλλογή των βιογραφικών δεδομένων για το Θεοτοκόπουλο, με περιορισμένες επιστημονικές αξιώσεις.
Κωνστ. Δημ. Κτιστοπούλου, Παρατηρήσεις τινές επί ....(Μελέτη ....τη 10η Μαρτίου 1947)
Παρουσιάζονται δύο μελέτες του Κωνσταντίνου Κτιστόπουλου με θέμα την μινωική γραφή και γλώσσα. Αναγνωρίζεται η προσπάθεια του συγγραφέα να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της συγκριτικής μελέτης των μινωικών σημείων με σημεία του κυπριακού συλλαβαρίου και των αλφαβήτων της Αιγύπτου, της Φοινίκης και της Ελλάδας. Ελέγχεται ωστόσο ως επισφαλής η συσχέτιση ορισμένων ομάδων σημείων με ονόματα τόπων και προσώπων μόνο φαινομενικά προελληνικών. Το μεθοδολογικό αυτό ατόπημα επιβαρύνεται στη δεύτερη μελέτη, όπου συμπεριλαμβάνονται στο ερμηνευτικό υλικό και προσηγορικά αντλημένα από γλώσσες αρχαίων λεξικογράφων και από το λεξικό ορισμένων ανατολικών γλωσσών. Αξιολογούνται, ωστόσο, θετικά ορισμένες παρατηρήσεις ως προς τη μορφολογία των λέξεων και τη σχέση των γραφικών συστημάτων της Κρήτης μεταξύ τους και με τη γραφή της κυρίως Ελλάδας.
Sir Arthur Evans
Ο βρετανός αρχαιολόγος Sir Arthur Evans συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με τις ανασκαφές των μινωικών ανακτόρων της Κνωσού και με την ενδελεχή μελέτη του μινωικού πολιτισμού. Στη νεκρολογία με την οποία τιμάται στον πρώτο τόμο των Κρητικών Χρονικών έξι χρόνια μετά από το θάνατό του, παρουσιάζονται οι σημαντικότεροι σταθμοί της ζωής και του έργου του, ενταγμένοι στο ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο της ταραχώδους εποχής που εκτείνεται από τις παραμονές της κρητικής επανάστασης έως το ξέσπασμα του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου.
John Pendlebury
νεκρολογία του John Pendlebury, του βρετανού αρχαιολόγου που εργάστηκε σε μία σειρά ανασκαφών στο Tell el Amarna της Αιγύπτου, στην Κνωσό και στο Τζερμιάδο Λασιθίου, εστιάζεται αφενός στους κύριους σταθμούς της ζωής και του ανασκαφικού και συγγραφικού του έργου και αφετέρου στην συμμετοχή του στην κρητική αντίσταση των αρχών του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, οπότε και υπεράσπισε, με τίμημα τη ζωή του, τη δράση των ελληνικών στρατιωτικών δυνάμεων και της βρετανικής στρατιωτικής αποστολής.
Το έργον της επιτροπής περισυλλογής και προστασίας μεσαιωνικών κειμηλίων και μνημείων Κρήτης
Η επιτροπή περισυλλογής και προστασίας μεσαιωνικών κειμηλίων, η οποία ιδρύθηκε το 1940, ανασυστάθηκε και διευρύνθηκε το 1946, μετά τη λήξη του πολέμου. Από το Φεβρουάριο ως το Σεπτέμβριο του έτους αυτού, οπότε η λειτουργία της ανεστάλη λόγω ελλείψεως πόρων, πραγματοποίησε εξαντλητικές έρευνες για τη διαπίστωση της κατάστασης των βυζαντινών, των βενετικών και των τουρκικών μνημείων τόσο της πόλης του Ηρακλείου όσο και της υπαίθρου των νομών Ηρακλείου και Ρεθύμνου, για την περισυλλογή μεσαιωνικών κειμηλίων (γλυπτών, αρχιτεκτονικών μελών, επιγραφών, εικόνων κ.ά.), καθώς και για την προστασία και τη συντήρησή τους. Με ενέργειές της κηρύχθηκαν διατηρητέα πολλά από τα ιστορικά μνημεία του Ηρακλείου, μεταξύ των οποίων τα βενετικά νεώρια, προστατεύτηκαν τα ενετικά τείχη και συντηρήθηκαν ορισμένοι τοιχογραφημένοι ναοί της κρητικής υπαίθρου.
Ο Άγιος Γοβδελαάς του Εμμ. Τζάνε. Γέννηση και εξέλιξη ενός εικονογραφικού τύπου.
Η εξέλιξη της τέχνης του ρεθύμνιου αγιογράφου Εμμανουήλ Τζάνε από την μίμηση της βυζαντινής παράδοσης προς την αναζήτηση της φυσικότητας και την υιοθέτηση μιας ιταλίζουσας τεχνοτροπίας, αναδεικνύεται με τη μελέτη του εικονογραφικού τύπου του αγίου Γοβδελαά που ο ίδιος δημιούργησε. Ο τύπος εμφανίστηκε για πρώτη φορά σε μια χαλκογραφία στην έκδοση της ακολουθίας του αγίου, την οποία έκαμε ο Τζάνες στη Βενετία το 1661, και επαναλαμβάνεται με τροποποιήσεις σε μια σειρά μεταγενέστερων εικόνων από τον ίδιο καλλιτέχνη. Η μελέτη εστιάζεται στον τρόπο με τον οποίο δημιουργήθηκε ο νέος τύπος, στα πρότυπά του και στους λόγους για τους οποίους επικράτησε κατά το 17ο και 18ο αιώνα, παραμερίζοντας τον παλαιότερο τύπο απεικόνισης του αγίου ως βυζαντινού μάρτυρα.
Συνεχίζεται η δημοσίευση των πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας της οθωμανικής περιόδου. Τα έγγραφα που εμπεριέχονται στο τρίτο αυτό μέρος της έκδοσης εστάλησαν στην εκκλησία της Κρήτης από το Οικουμενικό Πατριαρχείο και χρονολογούνται από το 1797 έως το 1801. Συνοδεύονται από λεπτομερή σχολιασμό.
Συμβολή εις την σπουδήν της μινωικής τοιχογραφίας. Ο Κροκοσυλλέκτης Πίθηκος
Από τεμάχια τοιχογραφημένων επιχρισμάτων που βρέθηκαν στις ανασκαφές των μινωικών ανακτόρων της Κνωσού ανασυστάθηκε μία τοιχογραφία με μια μορφή η οποία κινούνταν ζωηρά μέσα σε κήπο και μάζευε λουλούδια κρόκου. Της έλειπε το κεφάλι και το πάνω μέρος του θώρακα. Θεωρήθηκε ότι παρέπεμπε σε κροκοσυλλέκτη νέο. Όμως το κυανό χρώμα του δέρματος της μορφής αυτής και η εικονογραφική της απόδοση σε αντιπαραβολή με τις τοιχογραφίες των κυανών πιθήκων της Κνωσού και με άλλα αρχαιολογικά ευρήματα, υποστηρίζουν την υπόθεση να επρόκειτο για κροκοσυλλέκτη πίθηκο και όχι για ανθρώπινη μορφή. Η λύση αυτή αποδίδεται γραφικά σε πίνακα του ζωγράφου Θωμά Φανουράκη, που συνοδεύει τη μελέτη, και υποστηρίζεται ως περισσότερο σύμφωνη με το πνεύμα της μινωικής δυναμικής ζωγραφικής.
Ανέκδοτα ιντερμέδια του Κρητικού Θεάτρου
Τα τέσσερα ιντερμέδια της κρητικής κωμωδίας Κατζούρμπος και το τέταρτο ιντερμέδιο του ποιμενικού δράματος Γύπαρης - Πανώρια δημοσιεύονται κριτικά με βάση το μοναδικό μάρτυρα των κειμένων, ένα κεφαλληνιακό χειρόγραφο που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδας. Στην εισαγωγή της έκδοσης μελετάται η χειρόγραφη παράδοση, αναλύεται το περιεχόμενό τους και υποδεικνύονται ως πηγές τους ορισμένα έργα της ιταλικής δραματουργίας (όπως η Gerusaleme Liberata του Torquato Tasso), της λατινικής γραμματείας (Μεταμορφώσεις Οβιδίου, Σενέκας) και της ποιμενικής ποίησης. Οι συγγραφείς των ιντερμεδίων είναι άγνωστοι. Η σύνταξή τους τοποθετείται χρονικά μεταξύ του 1600 και του 1669. Είναι γραμμένα στην κρητική διάλεκτο της εποχής και σε ομοιοκατάληκτους δεκαπεντασύλλαβους. Η έκδοση συνοδεύεται από σημειώσεις και γλωσσάρι.
Το ημερολόγιο του Κωσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά (μέρος 3ο)
Εκδίδεται το τρίτο και τελευταίο μέρος του προσωπικού ημερολογίου του Κωνσταντίνου Κοζύρη από την Κριτσά, το οποίο καλύπτει την περίοδο από τις 4 Αυγούστου 1837 έως τις 15 Ιανουαρίου 1845, χρονιά κατά την οποία αποχωρεί ο συντάκτης του από το τοπικό συμβούλιο του Μεγάλου Κάστρου. Τα δύο πρώτα μέρη του ημερολογίου μαζί με αναλυτική εισαγωγή είναι δημοσιευμένα σε προηγούμενα τεύχη του πρώτου τόμου των Κρητικών Χρονικών.
Νέαι ειδήσεις περί Κρητών, εκ των Αρχείων της Βενετίας. 'Α. Μιχαήλ Δαμασκηνός.
Κοσμήματα αργυρά και χρυσά με πολύτιμους λίθους, οικιακά σκεύη κι έπιπλα, είδη ένδυσης και υφάσματα για ποικίλες οικιακές χρήσεις, απάρτιζαν την προίκα που έδωσε στην κόρη του Αντωνία ο Μιχαήλ Δαμασκηνός, ένας από τους σημαντικότερους κρητικούς ζωγράφους του φθίνοντος 16ου αιώνα. Σε κατάστιχο της δουκικής γραμματείας του Χάνδακα που φυλάσσεται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας, εντοπίστηκε η πράξη με την οποία επικυρωνόταν η εκτίμηση της αξίας όλων των παραπάνω περιουσιακών στοιχείων από τα αρμόδια όργανα της βενετικής διοίκησης στην Κρήτη. Το έγγραφο δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση με σύντομα σχόλια.
Συγγραφείς του Κρητικού Πολέμου [Προσθήκη στο άρθρο "Εμμανουήλ, Κωνσταντίνος και Μαρίνος Τζάνε Μπουν
Υποδεικνύεται η ύπαρξη μίας σειράς έμμετρων ιστορικών κειμένων με θέμα τον Κρητικό Πόλεμο, τα οποία σώζονται σε χειρόγραφη ή έντυπη μορφή. Πρόκειται για το Βιβλίον ονομαζόμενον πάλη ήγουν μάχη των Τουρκών μετά του εκλαμπρωτάτου μεγάλου αυθεντός και πριντζίπου της λαμπρωτάτης Βενετίας, που εντοπίστηκε σε χειρόγραφο της Βιβλιοθήκης της Ρουμανικής Ακαδημίας στο Βουκουρέστι και που αποδίδεται κατά πάσα πιθανότητα στον κύπριο αρχιμανδρίτη Ιωακείμ Καντζελλιέρη, για το Θρήνο της Κρήτης του κρητικού πατριάρχη Αλεξανδρείας Γερασίμου Παλλαδά, καθώς και για τις έμμετρες ιστορικές διηγήσεις του Άνθιμου Διακρούση, του Μαρίνου Τζάνε Μπουνιαλή και του Αθανασίου Πικρού.
Περί τινών μινωικών λέξεων των πινακίδων της Συλλογής Γιαμαλάκη
Με τη δημοσίευση των μινωικών πινακίδων της συλλογής Γιαμαλάκη από την Αγνή Ξενάκη στον πρώτο τόμο των Κρητικών Χρονικών εμπλουτίζεται το corpus των ομάδων-σημείων (sign groups) της γραμμικής β΄ που διακρίνονται σε πινακίδες βιβλιογραφικά γνωστές. Στις νέες πηγές εντοπίζονται ωστόσο και ομάδες-σημεία που επιδέχονται ταύτιση με υλικό ήδη δημοσιευμένο. Τρεις τέτοιες περιπτώσεις υποδεικνύονται στην παρούσα μελέτη, καθώς διακρίνονται πίσω από την ελλειπτική μορφή ορισμένων χαραγμάτων της συλλογής Γιαμαλάκη οι ομάδες "21-34-46-36-7" και "2-30-40-10", καθώς και η μικρότερη και πληρέστερη ομάδα "26-49"
Μιχαήλ Καταπότης (1878-1947)
Ο Μιχαήλ Καταπότης, κρητικός γιατρός με μεταπτυχιακές σπουδές στη Γαλλία, συνέγραψε ορισμένες ιατρικές πραγματείες που αφορούσαν κυρίως στο ζήτημα της καταπολέμησης της λέπρας στην Κρήτη. Αναμείχθηκε επίσης ενεργά στην πολιτική ζωή του τόπου, αλλά και στη μελέτη της κρητικής ιστορίας, της φιλολογίας και της λαογραφίας για την περίοδο που εκτεινόταν από τους χρόνους της βενετικής κυριαρχίας έως τη σύγχρονή του εποχή. Το ιστορικό υλικό που συγκέντρωσε από προφορικές παραδόσεις, αρχιτεκτονικά κι επιγραφικά μνημεία, αρχεία μονών και κοινοτήτων, κώδικες κ.ά., το αξιοποίησε σε μια σειρά μελετών, από τις οποίες οι περισσότερες δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Μύσων, που ίδρυσε ο ίδιος το 1932. Η νεκρολογία του εστιάζεται στους κυριότερους σταθμούς της ζωής του και της συγγραφικής του παραγωγής.
Η τύχη των αρχαιοτήτων της Κρήτης κατά τον πόλεμον (μέρος 2ο)
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά τα έτη 1941-1947
Το χρονικό της αρχαιολογικής κίνησης στην Κρήτη από το 1941 έως το 1947 εστιάζεται καταρχήν στα αρχαιολογικά ευρήματα που εντοπίστηκαν κατά την ανόρυξη χαρακωμάτων, καταφυγίων ή άλλων έργων στα χρόνια του πολέμου και της κατοχής, αλλά και κατά την εκτέλεση παράνομων ανασκαφών των Γερμανών και των Ιταλών ή κατά την πραγματοποίηση μικρών ανασκαφικών ερευνών της αρχαιολογικής υπηρεσίας. Παρουσιάζονται επίσης οι ενέργειες της αρχαιολογικής υπηρεσίας από το 1945 και εξής για την προστασία και την αποκατάσταση των αρχαιολογικών χώρων και των συλλογών της Κρήτης και για την προετοιμασία του ανοίγματος των μουσείων που είχαν παραμείνει κλειστά σε όλη τη διάρκεια των πολεμικών επιχειρήσεων και στην κατοχή.
Π78 - Πολιτιστμός- Κρητικά Χρονικά Τόμος Α'
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.