Τα φρούρια της Σούδας και της Σπιναλόγκας, τα οποία είχαν παραμείνει στην κατοχή των Βενετών μετά την άλωση του Χάνδακα το 1669, κατελήφθησαν από τους Οθωμανούς το 1715. Όπως πληροφόρησε τον Βενετό Δόγη ο Γενικός Προνοητής Δολφίν στις 26 Νοεμβρίου του έτους αυτού, τόσο οι Προνοητές της Σούδας Αλβίζε Μάνιο και Πάολο Πασκουάλι όσο και ο Προνοητής της Σπιναλόγκας Φραγκίσκος Γιουστινιάν έκαναν το καθήκον τους, αλλά δεν μπόρεσαν να προβάλουν ισχυρή αντίσταση. Δημοσιεύονται σε ελληνική μετάφραση ορισμένα χωρία από την έκθεση που υπέβαλε ο Μάνιο στις 23 Νοεμβρίου 1715 στον Δολφίν σχετικά με την πολιορκία της Σούδας. Εκδίδεται επίσης η ελληνιστί γραμμένη προκήρυξη του Καπουδάν Πασά της 4ης Οκτωβρίου 1715 σχετικά με την παράδοση της Σπιναλόγκας.
Σούδα και Σπιναλόγκα. Πότε και πώς ηλώθησαν υπό των Τούρκων.
Ετοιμάζοντας την έκδοση Τοπωνυμικού Λεξικού της Κρήτης, η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών συγκέντρωσε περίπου 30.000 τοπωνύμια από όλο το νησί. Πολλά από αυτά ανάγονται στους προελληνικούς, τους αρχαίους ελληνικούς και τους βυζαντινούς χρόνους, ελάχιστα υποδεικνύουν εγκατάσταση ξενόγλωσσων στο νησί, ενώ υπάρχουν και τοπωνύμια αγνώστου ετυμολογίας. Ο θαυμαστός αυτός τοπωνυμικός πλούτος αντικατοπτρίζει τις ιστορικές τύχες της Κρήτης. Κινδυνεύει, ωστόσο, να χαθεί ή να αλλοιωθεί λόγω μιας τάσης κακώς εννοούμενου εξευγενισμού, που αφορμάται από τη πολιτική του Κράτους για τον εξελληνισμό των τοπωνυμίων. Η Εταιρία ζητά να τεθεί φραγμός στην ανεξέλεγκτη μετονομαστική δραστηριότητα στην Κρήτη, να εξαιρεθεί το νησί από τις διατάξεις περί μετονομασιών και να ανατεθεί στην Ε.Κ.Ι.Μ. η επεξεργασία των προτάσεων μετονομασίας ή να ζητηθεί τουλάχιστον η γνώμη της.
Υπόμνημα της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών περί του κινδύνου εξαφανίσεως του τοπωνυμικού πλούτου της Κρήτης
Υπόμνημα της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών περί του κινδύνου εξαφανίσεως του τοπωνυμικού πλούτ
Εξέταση των ιστορικών συγκυριών στον 13ο και 14ο αιώνα, με την παρουσίαση στοιχείων υπέρ της υπόθεσης ότι ο Αφέντης της Πάτρας στον Ερωτόκριτο δεν είναι Έλληνας, αλλά Αλβανός ή Τούρκος. Βάσει της υπερβολικά βάρβαρης συμπεριφοράς του Αφέντη, ελέγχεται η αρχική θεωρία του Ξανθουδίδη, σύμφωνα με την οποία πρόκειται για Έλληνα που απεικονίζεται ως άγριος ώστε να αποτελεί αντίβαρο στον Σπιθόλιοντα. Η υπόθεση του Αλεξίου ότι πρόκειται για Τούρκο θεωρείται πειστική, αν και η πιθανότητα να είναι Αλβανός δεν αποκλείεται.
Ο αφέντης της Πάτρας.
Περιέχει το σύνολο των άρθρων που περιλαμβάνονται στο Τόμο Ι' καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου Ι'
Στην Walters Art Gallery της Βαλτιμόρης εντοπίστηκαν δύο έργα κρητικής ζωγραφικής: μια εικόνα του Εμμανουήλ Τζάνε κι ένα ξυλόγλυπτο ζωγραφισμένο τρίπτυχο. Στην εικόνα παριστάνονται η Θεοτόκος με τον Ιησού, ο άγιος Ιωάννης Πρόδρομος και ο άγιος Φίλιππος. Από τη συγκριτική εξέταση με άλλα χρονολογημένα έργα του Τζάνε προκύπτει το συμπέρασμα ότι η εικόνα αυτή μπορεί να τοποθετηθεί χρονικά στην εικοσαετία 1660-1680. Το τρίπτυχο φέρει στο μεσαίο φύλλο του πιστή αναπαράσταση ξυλόγλυπτου τέμπλου. Χρονολογείται στα τέλη του 17ου ή στο πρώτο μισό του 18ου αιώνα και αποδίδεται με επιφύλαξη στον Ιωάννη Μόσκο. Φαίνεται ότι ο παραγγελιοδότης, του οποίου το οικόσημο διακρίνεται στο τρίπτυχο, θέλησε να αναπαρασταθεί σε αυτό το εσωτερικό ενός ιδιόκτητου ναού του, που ήταν πιθανότατα αφιερωμένος στον άγιο Σπυρίδωνα.
Κρητικά μελετήματα: Α΄. Δύο έργα κρητικής ζωγραφικής εις την Walters Art Gallery της Βαλτιμόρης.
Το άρθρο χωρίζεται λόγω μεγέθους σε τέσσερις ενότητες, στις σελ. 323-325 του Η΄, 372-394 του Ι΄, 109-146 και 466-491 του ΙΔ΄ τόμου. Πρόκειται για δημοσίευση μέρους της αλληλογραφίας των Γάλλων προξένων της Κρήτης από το 1686 έως το 1730, στη γαλλική γλώσσα. Παρατίθενται υπομνήματα και εκθέσεις γενικού ενδιαφέροντος, που δίνουν μια γενική εικόνα της κατάστασης στην Κρήτη. Η αλληλογραφία φυλάσσεται στα Εθνικά Αρχεία της Γαλλίας, Aff. Etr. B1. Η αλληλογραφία της παρούσας ενότητας αναφέρεται στο εμπόριο με τη Γαλλία των ετών 1725-1730, το κρητικό ελαιόλαδο και το μετάξι Ρεθύμνου, καθώς και τα ισχύοντα νομίσματα, μέτρα και σταθμά. Το υπόμνημα αρ. 20 περιλαμβάνει περιγραφή της Μονής Αρκαδίου και της Ίδης το 1730.
Εκθέσεις και υπομνήματα από την αλληλογραφία του Γαλλικού Προξενείου Κρήτης.
Μια επιτύμβια στήλη με ανάγλυφη παράσταση και επίγραμμα ανακαλύφθηκε κατά τη διάρκεια γεωργικών εργασιών στη θέση Λαγκός ή Πλαγάκι ή Αλώνι Μυλωνοστελιανού στην Πολυρρήνεια (σημερινό Πάνω Παλιόκαστρο Κισάμου). Κατατέθηκε στην αρχαιολογική Συλλογή Χανίων. Στην στήλη απεικονίζεται μία γυναικεία μορφή, καλυμμένη με ιμάτιο, που κάθεται σε θρόνο και χαιρετά με χειραψία τον άνδρα που στέκεται μπροστά της. Πάνω από τα δύο πρόσωπα είναι χαραγμένα τα ονόματά τους. πρόκειται πιθανόν για πατέρα και κόρη που τάφηκαν μαζί. Τόσο η παράσταση όσο και η διακοσμητική επίστεψη ανήκουν στον αττικό τύπο και μπορούν να χρονολογηθούν στο β΄ μισό του 2ου ή στις αρχές του 1ου π.Χ. αιώνα. Στο ελεγειακό επίγραμμα, που βρίσκεται κάτω από την παράσταση, απαντούν ορισμένοι κοινοί τόποι της ελληνιστικής ελεγειακής ποίησης.
Επιτύμβιον επίγραμμα εκ Πολυρρηνείας.
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τόμος Ι'
Δημοσιεύεται το ελληνικό κείμενο μιας έντυπης εγκυκλίου που εξέδωσε το Τοπικό Συμβούλιο Χανίων τον Ιούλιο του 1834 για την πάταξη της πορνείας. Το ίδιο κείμενο κυκλοφόρησε παράλληλα στην τουρκική γλώσσα. Κοινοποιήθηκε στον Πρόξενο της Αμερικής. Το περιεχόμενό του σημειώνεται επιγραμματικά τόσο στα αγγλικά όσο και στα ιταλικά πάνω στο έγγραφο. Πρόκειται για μια αυστηρή προειδοποίηση και αναγγελία των μέτρων που αποφάσισε να λάβει το Τοπικό Συμβούλιο Χανίων για τον έλεγχο των ερωτικών σχέσεων μεταξύ χριστιανών, οθωμανών και εβραίων ανδρών και γυναικών με άτομα είτε του ιδίου θρησκεύματος ή και διαφορετικών θρησκευμάτων. Η εγκύκλιος εντοπίστηκε στα Χανιά και κατατέθηκε στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης.
Μία Τουρκογραικική εγκύκλιος.
Παρουσιάζεται το βιβλίο του Fritz Schachermeyer με θέμα τους αρχαιότατους πολιτισμούς της Ελλάδας σε σχέση με τους υπόλοιπους σύγχρονους προελληνικούς κύκλους. Το κατώτατο χρονικό όριο της μελέτης είναι το έτος 2000 π.Χ., δηλαδή η αρχή των παλαιότερων ανακτόρων της Κρήτης και του μεσοελλαδικού πολιτισμού. Ο συγγραφέας μελετά τους βόρειους και τους νοτιοανατολικούς συστατικούς παράγοντες του ελληνικού στοιχείου κατά την προϊστορική περίοδο και εξετάζει την προέλευση, το χαρακτήρα και την επίδρασή τους. Παρουσιάζει συνολικά την εξέλιξη και την κίνηση των εκπολιτιστικών ρευμάτων της ανατολικής-αιγαιακής κοινότητας και διατυπώνει ορισμένα γενικά συμπεράσματα. Η πραγμάτευση των θεμάτων αυτών γίνεται με συστηματικότητα και σαφήνεια. Ωστόσο, ορισμένες από τις απόψεις που υποστηρίζονται μπορούν να ελεγχθούν επισφαλείς ή να ανατραπούν με βάση νέα αρχαιολογικά ευρήματα.
Fritz Schachermeyer, Die ältesten Kulturen Griechenlands, Stuttgart 1955, σ. 300, Taf. XVI
Στο χειρόγραφο Harley 5644 της Βρετανικής Βιβλιοθήκης του Λονδίνου, το οποίο παρήχθη το 1710 στο εξιταλισμένο καλλιτεχνικό περιβάλλον της Ζακύνθου, σώζεται το κείμενο του Ερωτοκρίτου με σειρά μικρογραφιών. Στις περισσότερες από αυτές διακρίνονται βαθύτατες επιδράσεις από την ιταλική και μάλιστα τη βενετική τέχνη. Υπάρχουν, ωστόσο, και ορισμένες μικρογραφίες που σχετίζονται με τη βυζαντινή εικονογραφική παράδοση, καθώς προέρχονται από πολύ συνηθισμένες θρησκευτικές συνθέσεις. Μια τρίτη κατηγορία μικρογραφιών παρουσιάζει έναν εντελώς ιδιάζοντα τρόπο απεικόνισης των οικοδομημάτων στο βάθος της σύνθεσης, ο οποίος θυμίζει σκηνογραφίες θεάτρου. Δεν αποκλείεται ο μικρογράφος να εμπνεύστηκε από κάποιο εικονογραφημένο χειρόγραφο κρητικού θεατρικού έργου, όπως η Ερωφίλη του Χορτάτση, που θα μπορούσαν να έχουν φέρει μαζί τους Κρητικοί πρόσφυγες στη Ζάκυνθο.
Κρητικά μελετήματα: Β΄. Αι μικρογραφίαι του Ερωτοκρίτου εις τον κώδικα του Λονδίνου
Περιγραφή και απεικόνιση 21 χάλκινων νομισμάτων από την περίοδο της Αραβοκρατίας στην Κρήτη, τα οποία μελετήθηκαν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης τον Απρίλιο του 1956. Όλα τα παραδείγματα χρονολογούνται στην περίοδο 850-950 μ.Χ. Η ακριβέστερη χρονολόγηση δυσχεραίνεται από την έλλειψη παράλληλων ευρημάτων σε χρυσό και ασήμι, αν και η ύπαρξη τέτοιων εκδόσεων μαρτυρείται, αλλά για διαφορετικούς εμίρηδες. Βάσει των ευρημάτων υποστηρίζεται ότι οι Άραβες ηγεμόνες της Κρήτης δεν ήταν απλώς πειρατές, αλλά μέλη μιας οικογενειακής δυναστείας που ήταν σε θέση να συγκροτήσουν ένα κρατίδιο με οργανωμένη οικονομία, ικανή να υποστηρίξει την κοπή χρυσών, αργυρών και χάλκινων εκδόσεων .
Νομίσματα των εμίρηδων της Κρήτης στα Μουσεία του Ηρακλείου.
Δύο σύντομες συζητήσεις θεμάτων της τοιχογραφίας των κρητικών εκκλησιών. Η πρώτη αφορά στον θρήνο της Άννας και του Ιωακείμ στο ναό της Παναγίας Κεράς Κριτσά. Η σκηνή της “Οικίας των Αγίων Άννας και Ιωακείμ” βρίσκεται στο νότιο κλίτος του ναού, το αφιερωμένο στην Αγία Άννα, και αποτελεί μέρος του κύκλου της ζωής της Θεοτόκου. Προτείνεται ότι πρόκειται για απεικόνιση του θρήνου της Άννας και του Ιωακείμ έπειτα από την απόρριψη των προσφορών τους από τον αρχιερέα, σκηνή άγνωστη στη βυζαντινή τέχνη και σπανιότατη στη Δύση. Η δεύτερη σημείωση συνδέει την παράσταση της Κολακείας της Θεοτόκου, όπως απεικονίζεται στην Παναγία Κερά και το καθολικό της Μονής Βαλσαμονέρου, με ανάλογες της “Σχολής του Βορρά” από τη Σερβία και τη Μακεδονία.
Δύο σημειώσεις σχετικά με τις κρητικές τοιχογραφίες.
Οι δημοτικές παραλλαγές των έργων της προσωπικής λογοτεχνίας μαρτυρούν την εξάπλωση που γνώρισαν τα έργα αυτά και την αίσθηση που προκάλεσαν στο λαό τόσο στον τόπο της αρχικής τους προέλευσης όσο και σε άλλες περιοχές. Αναδεικνύουν τις αισθητικές εμπειρίες, τα στοιχεία της ποιητικής παράδοσης, τη γλώσσα, τα μέτρα και τους εκφραστικούς τρόπους, που αξιοποιεί ο λαός για να εκφράσει τον συναισθηματικό του κόσμο. Δημοσιεύονται δύο παραλλαγές της Βοσκοπούλας και μια της Ερωφίλης, οι οποίες συνεξετάζονται με άλλες γνωστές δημοτικές παραλλαγές των ίδιων έργων. Διαπιστώνονται έτσι οι μεταμορφώσεις που υπέστησαν τα κείμενα και ανιχνεύονται οι μεταπλαστικές ικανότητες, αλλά και οι αδυναμίες των άδηλων λαϊκών διασκευαστών τους.
Ανέκδοτοι δημοτικαί παραλλαγαί της Ερωφίλης και της Βοσκοπούλας.
Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α' / 1947 – ΙΔ’ / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου. Στη παρούσα ενότητα συνόλων ανοικτών δεδομένων, παρουσιάζονται μερικά από τα αποτελέσματα υλοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων της περιόδου 2000 – 2014 προς ενημέρωση και χρήση από ενδιαφερόμενους. - Για τη Δ/νση Πληροφορικής & Επικοινωνιών, Κων/νος Στραταριδάκης, PhD, Υπεύθυνος Διεύθυνσης και Συντονιστής Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων περιόδου 2000 – 2014. k.strataridakis@apdkritis.gov.gr
Στην Εθνική Πινακοθήκη της Βικτόριας υπάρχει ένας πίνακας που εικονίζει αδύνατο άνδρα με κόκκινο μανδύα, σκούφια και άσπρο κολάρο. Το κουρασμένο αλλά προσηλωμένο βλέμμα του κατευθύνεται προς ένα σημείο έξω από τη δεξιά πλευρά του έργου, αποδίδοντας την ένταση της εσωτερικής του ζωής. Πρόκειται πιθανότητα για έναν καθολικό αριστοκρατικό ιερωμένο. Στον πίνακα, που αποτελεί εξαιρετικό δείγμα μανιεριστικής προσωπογραφίας, διακρίνονται ουσιώδη στοιχεία της τεχνικής του Θεοτοκόπουλου. Είχε αρχικά πολύ μεγαλύτερες διαστάσεις. Ολόκληρος σωζόταν ως τις αρχές του 20ου αιώνα στη συλλογή Πιντάλ της Μαδρίτης. έφερε τότε εκτεταμένη επιζωγράφιση, που παρέπεμπε στο γούστο της εποχής ενός πρώιμου Βελάσκουεθ. Ενδεχομένως να απεικονίζεται σε αυτόν ο Καρδινάλιος Βερνάρδος Σαντοβάλ υ Ρόχας, αρχιεπίσκοπος του Τολέδου. Το έργο χρονολογείται γύρω στα 1599-1600.
Ένας Καρδινάλιος του Γκρέκο στη Μελβούρνη.
Παρουσιάζεται το έργο της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών κατά το 1956. Στο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα συμπληρώθηκαν οι εργασίες έκθεσης του Ιστορικού Μουσείου και εμπλουτίσθηκαν οι συλλογές του. Συνεχίστηκε η αποδελτίωση των τοπωνυμικών πινάκων της Κρήτης για την έκδοση του Τοπωνυμικού Λεξικού. Εμπλουτίστηκαν επίσης η βιβλιοθήκη και το αρχείο με τόμους βιβλίων, έγγραφα, φωτογραφίες και μικροταινίες βενετικών εκθέσεων. Άρχισε η αποκατάσταση του ναού του Αγίου Μάρκου. Εγκαινιάστηκε η σειρά εκδόσεων της Ε.Κ.Ι.Μ. με την ιστορική πραγματεία του Στέργιου Σπανάκη Συμβολή εις την ιστορίαν του Λασιθίου. Εγγράφηκαν στην Εταιρία νέα αντεπιστέλλοντα μέλη.
Το έργον της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών κατά το 1956.
Μετά την ανάκτηση της Κρήτης από τους Βυζαντινούς (961), η αρχαία επισκοπή Λάμπης μεταφέρθηκε στην περιοχή Καλαμώνος. πρόκειται για το σημερινό χωριό Μεγάλη Επισκοπή. Την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας πέρασε σε λατίνους επισκόπους και μετά τα μέσα του 15ου αιώνα μεταφέρθηκε, ως επισκοπή Καλαμώνος πλέον, στην πόλη του Ρεθύμνου. Η ορθόδοξη επισκοπή Λάμπης επανεμφανίστηκε κατά την Τουρκοκρατία και περιέλαβε αρχικά τις επαρχίες Αμαρίου και Αγίου Βασιλείου. αργότερα προστέθηκε και η επαρχία Σφακίων (από το 1831 και εξής). Στην περιοχή διατηρήθηκε η λατρεία της Παναγίας της Λαμπινής. σε αυτήν αφιερώθηκαν τρεις ναοί των χωριών Λαμπηνή, Δρίμισκος και Διπλοχώρι κατά τον 14ο και 15ο αιώνα. Το πρώτο από τα χωριά αυτά έγινε η έδρα της ορθόδοξης επισκοπής Λάμπης μετά την οθωμανική κατάκτηση.
Η επισκοπή Λάμπης και η Παναγία η Λαμπηνή.
Ο Άγγλος επιστήμονας Michael Ventris προώθησε σημαντικά το ζήτημα της ανάγνωσης της κρητομυκηναϊκής γραφής. Είχε αρχίσει να μελετά τη μινωική γλώσσα από την εφηβική του ηλικία. Στις μεθόδους αποκρυπτογράφησης των κρυπτογραφημάτων κατατοπίστηκε στο διάστημα της στρατιωτικής του υπηρεσίας κατά τον β΄ παγκόσμιο πόλεμο. Κυκλοφόρησε σειρά "σημειωμάτων εργασίας" για τα κείμενα των πινακίδων που βρέθηκαν στα ανάκτορα του Νέστορα στην Πύλο. Το 1952 υποστήριξε για πρώτη φορά ότι τα κείμενα των πινακίδων της γραμμικής β΄ στα μυκηναϊκά αρχεία έκρυβαν πιθανώς ελληνική γλώσσα. Προς την ερευνητική αυτή κατεύθυνση προχώρησε με τη συνεργασία των Chadwick, Björk και Furumark. Η επιστημονική του προσφορά έτυχε ευρείας αναγνώρισης. Ανέλαβε επίσης την επίβλεψη και τη σχεδίαση των ανασκαφικών έργων της Αγγλικής Αρχαιολογικής Σχολής στο Εμποριό της Χίου.
Michael George Francis Ventris (12 Ιουλίου 1922-6 Σεπτεμβρίου 1956).
Δημοσιεύεται η Ριμάδα για τη θρόνιαση της Μητρόπολης του Αγίου Μηνά με βάση το αυτόγραφο του συντάκτη της Νικολή Μαρκάκη από το Χουδέτσι. Το έργο είχε ολοκληρωθεί στις 5 Μαΐου 1895, είκοσι μέρες μετά το γεγονός που παρουσίαζε. Αναδεικνύει τον πατριωτισμό και τη θρησκευτικότητα του απλοϊκού ριμαδόρου. Γράφηκε σε δεκαπεντασύλλαβους ομοιοκατάληκτους στίχους και στη γλώσσα των χωριών της ανατολικής Κρήτης με στοιχεία δανεισμένα από τις εφημερίδες της εποχής και τη φρασεολογία της διοίκησης. Στην εισαγωγή, που προτάσσεται του κειμένου, γίνεται μια εκτενής ιστορική ανασκόπηση της τελευταίας περιόδου της τουρκικής κυριαρχίας στην Κρήτη. Η ίδρυση της μητρόπολης συνδέεται με την αναγνώριση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της ανεξιθρησκίας μέσω του Χάτι-Χουμαγιούν, που εκδόθηκε μετά τον Κριμαϊκό πόλεμο.
Ριμάδα για τη θρόνιαση της Μητρόπολης του Αγίου Μηνά.
Μελετάται η ιστορία της μονής του Αγίου Γεωργίου του Απανωσήφη από την ίδρυσή της, κατά την τελευταία περίοδο της βενετοκρατίας, ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Πληροφορίες αντλούνται κυρίως από χειρόγραφα της μονής, έγγραφα του Τουρκικού Αρχείου Ηρακλείου και προφορικές παραδόσεις. Παράλληλα εξετάζεται η ιστορία ορισμένων μετοχίων της, όπως η πλησιόχωρη μονή του Αστρατήγου, η μονή της Θεοτόκου κοντά στο Βενεράτο κι ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Αϊδίνι της Μ. Ασίας. Δημοσιεύονται, μεταξύ άλλων, ένα απόσπασμα της Διηγήσεως περί του πώς και τίνι τρόπω συνεστήθη και ανηγέρθη η αγία αύτη Μονή, που συνέγραψε ο ιεροδιάκονος Ιάκωβος το 1864, καθώς κι ένας παρακλητικός κανόνας στον Άγιο Γεώργιο του Απανωσήφη, που συνετέθη την περίοδο της πολιορκίας του Χάνδακα από τους Οθωμανούς.
Ο Άγιος Γεώργιος ο Απανωσήφης (Ιστορία μιας Μονής).
Στο Αρχειοφυλακείο Ζακύνθου, το οποίο καταστράφηκε από τον σεισμό και την πυρκαγιά του 1953, σωζόταν πλούσιο αρχειακό υλικό που αφορούσε τους Κρητικούς πρόσφυγες στη Ζάκυνθο. Το περιεχόμενο ορισμένων εγγράφων διασώθηκε χάρη στις σημειώσεις και τις μεταγραφές του αρχειοφύλακα Λεωνίδα Ζώη. Παραδίδεται, μεταξύ άλλων, η πληροφορία ότι οι αδελφοί του κρητικού ναού του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου, οι οποίοι έφτασαν στη Ζάκυνθο το 1669, έφεραν μαζί τους εικόνες και εκκλησιαστικά σκεύη, τα οποία αφιέρωσαν στο ναό του Αγίου Νικολάου του Μόλου. Καταγράφηκαν μάλιστα μεταξύ των αδελφών του τελευταίου αυτού ναού. Δημοσιεύεται ο κατάλογος των ονομάτων τους. Εκδίδονται επίσης οι διαθήκες των κρητικών Αντώνη Λουροτόμου και Μιχελάκη Κλάδου, που συντάχθηκαν από τον νοτάριο Ιωάννη Κόττη τον Αύγουστο του 1681 και τον Ιούνιο του 1684 αντίστοιχα.
Κρήτες πρόσφυγες του 1667.
Στη Μονή Διονυσίου του Αγίου Όρους σώζονται πέντε εικόνες του ζωγράφου Ευφρόσυνου, οι οποίες απαρτίζουν μια Μεγάλη Δέηση. Σε αναθηματικό επίγραμμα, που τις συνοδεύει, αναφέρεται - μαζί με το όνομα του ζωγράφου - η χρονολογία (1542) και το όνομα του αφιερωτή. πιθανότατα πρόκειται για τον κρητικό ιερομόναχο Κλήμη Γαητάνη, ο οποίος κληροδότησε στη Μονή Διονυσίου την ιδιόκτητη κρητική μονή της Κεράς Καβαλαρέας. Από τη συγκριτική μελέτη της τεχνικής και της τεχνοτροπίας των πέντε εικόνων με άλλα έργα, τεκμαίρεται ότι ο Ευφρόσυνος εμπνεύστηκε από μνημεία της Μακεδονικής Σχολής, στα οποία προσέδωσε ιδεαλιστικότερο πνεύμα με τα μέσα που του παρείχε η κρητική τέχνη της εποχής. Κοντά σε αυτή την καλλιτεχνική αντίληψη έμειναν οι ζωγράφοι φορητών εικόνων στην Κρήτη της αμέσως επόμενης περιόδου.
Ο ζωγράφος Ευφρόσυνος.
Παρουσιάζεται η μνημειώδης έκδοση του Χριστ. Ζερβού με τίτλο Η τέχνη της νεολιθικής και μινωικής Κρήτης. Πρόκειται για μια επισκόπηση του προϊστορικού κύκλου του νησιού με βάση την αρχαιολογική συλλογή του Μουσείου Ηρακλείου. Το κύριο εικονογραφικό μέρος του βιβλίου περιλαμβάνει 807 φωτογραφίες αρχαιολογικών ευρημάτων που χρονολογούνται από τη νεολιθική ως την υπομινωική περίοδο. Στην εισαγωγή αναφέρεται η πορεία των ανασκαφών, μελετάται η εξέλιξη του νεολιθικού και του μινωικού πολιτισμού της Κρήτης και αντιμετωπίζονται ορισμένα σημαντικά ζητήματα, όπως εκείνο της μινωικής θρησκείας. Εν είδει συμπεράσματος αναλύονται οι κύριες εκδηλώσεις της μινωικής τέχνης, μελετώνται ο χαρακτήρας και οι πηγές της και αναδεικνύεται η ιδιοτυπία της. Ορισμένα ελαφρά μειονεκτήματα του βιβλίου επισημαίνονται στις τελευταίες σελίδες της βιβλιοκρισίας.
Christian Zervos, L’art de la Crète néolithique et minoenne, Éditions "Cahiers d’Art", 4o, σσ. 524,
Christian Zervos, L’art de la Crète néolithique et minoenne, Éditions "Cahiers d’Art", 4o, σσ. 524, Paris 1956.
Κοντά στο χωριό Καβούσι, στη θέση Παχλιτζάνη Αγριάδα, ανακαλύφθηκε αρχαϊκότατο ιερό. Ομοιάζει με σειρά υστερομινωικών, υπομινωικών και πρωτοελληνικών ιερών, τα οποία έχουν σχήμα ορθογώνιου δωματίου με βάθρο στη μία ή σε περισσότερες πλευρές φέρουν είδωλα και αγγεία. Τα αρχαιολογικά ευρήματα στο ιερό του Καβουσίου συμβάλλουν σημαντικά στη μελέτη της καταγωγής και της διαμόρφωσης της πρωτοελληνικής τέχνης στην Κρήτη. Μεταξύ αυτών εντοπίζονται δύο παραστάσεις εγκύου γυναίκας, οι οποίες πιθανώς παραπέμπουν σε κυοφορούσα θεότητα. Τη Μεγάλη Μητέρα ίσως παρίστανε και το λατρευτικό άγαλμα του ιερού, του οποίου σώθηκε μονάχα η βάση. Επιβεβαιώνεται έτσι η διάδοση της λατρείας της θεότητας των τοκετών στην ανατολική Κρήτη.
Ιερόν παρά το Καβούσι Ιεραπέτρας.
Στις αρχές του 1841, ένοπλα μέλη των κρητικών επαναστατικών οργανώσεων της Αθήνας αποβιβάστηκαν στην επαρχία Σελίνου με σκοπό να υποκινήσουν εξέγερση, επωφελούμενοι των διαφορών μεταξύ του Σουλτάνου και του Μεχμέτ Αλί. Οι πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων και της Ελλάδας επιχείρησαν να μεσολαβήσουν για την πρόληψη της εξέγερσης και την αποχώρηση των επαναστατών, πράγμα που έγινε τελικά τον Μάιο του ίδιου έτους. Η έκθεση του θέματος γίνεται με βάση 20 σχετικά έγγραφα από το αρχείο του Γαλλικού προξενείο Χανίων προς το Υπουργείο Εξωτερικών της Γαλλίας, είτε στα Ελληνικά είτε στα Γαλλικά. Συμπεριλαμβάνονται προκηρύξεις των επαναστατών και υπομνήματά τους προς τις Μεγάλες Δυνάμεις, προκηρύξεις του Γενικού Διοικητή Κρήτης Μουσταφά Πασά και αναφορές για τη δράση των προξένων.
Συμβολή εις την καλυτέραν γνώσιν της επαναστατικής περιόδου του 1841 εν Κρήτη.
Κατά το 1956 συνεχίστηκαν οι εργασίες έκθεσης του Μουσείου Ηρακλείου και εμπλουτίσθηκαν το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, οι συλλογές Ιεράπετρας, Αγίου Νικολάου και Γόρτυνας και τα Μουσεία Ρεθύμνης και Χανίων. Οργανώθηκε η συλλογή Νεαπόλεως. Εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης πραγματοποιήθηκαν στην Κνωσό, τη Φαιστό, την Τύλισο, το Μέγαρο Βαθυπέτρου και το αναβρυτήριο Χερσονήσου. Προστατεύθηκαν ορισμένα βυζαντινά και μεσαιωνικά μνημεία του Ηρακλείου και του Αμαρίου. Πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές στο Βαθύπετρο, στις Αρχάνες, στο Ιδαίο Άντρο, στο Ονυθέ Γουδελιανών, στην παλαιοχριστιανική βασιλική της Κεράς, στη Ζου Σητείας, στην Επισκοπή Πισκοκέφαλου, στα Μάλια, στη Φαιστό, στη Γόρτυνα, στον Κατσαμπά, στον Πόρο Ηρακλείου, στο Τεφέλι Μονοφατσίου, στη Βιάννο και στο Νιπηδητό. Ήρθαν τυχαία στο φως αξιόλογα ευρήματα και επισημάνθηκαν νέοι αρχαιολογικοί χώροι σε διάφορα σημεία του νησιού.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1956.
Στην περιφέρεια του χωριού Χρωμοναστήρι Ρεθύμνης σώζεται ο ναός του Αγίου Ευτυχίου με σπαράγματα τοιχογραφιών. Ο τύπος του είναι συνήθης στα νησιά του νοτιοανατολικού Αιγαίου. έχει πιθανότατα δεχτεί ανατολικές επιδράσεις. Ο γραπτός του διάκοσμος ανάγεται στον 11ο αιώνα. Τα θέματα και το ιδιάζον ύφος των τοιχογραφιών μαρτυρούν και αυτά συγγένεια με έργα ανατολικά, τόσο ως προς την τεχνική τους εκτέλεση και το χειρισμό των γραμμών, όσο και ως προς τη ρεαλιστική τάση και εν μέρει την εικονογραφία. Σχετίζονται όμως και με μωσαϊκά βυζαντινής τέχνης. Η συνάντηση των ανατολικών και των βυζαντινών ρευμάτων στην Κρήτη παρήγαγε μια ιδιαίτερη ροπή της μοναστικής βυζαντινής ζωγραφικής, που απαντάται επίσης στα νησιά του Αιγαίου, στις ακτές της Πελοποννήσου και της Αττικής και στη Νότια Ιταλία.
Αι τοιχογραφίαι του Αγίου Ευτυχίου Ρεθύμνης.
Παρουσιάζεται η διδακτορική διατριβή του επιμελητή των Βυζαντινών και Μεσαιωνικών Αρχαιοτήτων Κρήτης Κωνσταντίνου Καλοκύρη με τίτλο Η γέννησις του Χριστού στη βυζαντινή τέχνη της Ελλάδας. Σε αυτήν εξετάζονται οι εικονογραφικοί τύποι του θέματος, όπως απαντώνται σε χαρακτηριστικά βυζαντινά μνημεία της Στερεάς, της Θεσσαλονίκης, της Καστοριάς, της Ρόδου, της Κύπρου, της Άρτας, της Κρήτης, του Μυστρά, του Αγίου Όρους και των Μετεώρων από τον 11ο ως τον 17ο αιώνα. Μελετώνται επίσης οι παραλλαγές του στους ιστορημένους κώδικες και οι πηγές του στην εκκλησιαστική γραμματεία. Ακολουθεί η τεχνοτροπική και τεχνική ανάλυση και η αισθητική αξιολόγηση των συγκεκριμένων παραστάσεων, η εξέταση των σχέσεων τους με την ελληνιστική και την ανατολική παράδοση και ο προσδιορισμός των νέων στοιχείων που εισάγονται σε διαφορετικές περιόδους.
Κωνστ. Δ. Καλοκύρη: Η γέννησις του Χριστού εις την βυζαντινήν τέχνην της Ελλάδος, διατριβή επί διδακ
Κωνστ. Δ. Καλοκύρη: Η γέννησις του Χριστού εις την βυζαντινήν τέχνην της Ελλάδος, διατριβή επί διδακτορία, Αθήναι, 1956.
Μετά την άλωση της Κρήτης από τους Οθωμανούς (1669), οι Βενετοί διατήρησαν τα φρούρια της Σούδας και της Σπιναλόγκας. Στο φρούριο της Σούδας κατέφυγαν αρκετές κρητικές οικογένειες, που επιχειρούσαν να εξασφαλίσουν τα προς το ζην με το ψάρεμα, με μικρής κλίμακας εμπορικές συναλλαγές ή και με την επαιτεία. Σε ορισμένες από τις οικογένειες αυτές παρέχονταν μικρές ποσότητες τροφίμων από τη βενετική πολιτεία. Στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας σώζεται μια απογραφή όλων των κρητικών οικογενειών που βρίσκονταν στο φρούριο, σε δύο κατηγορίες ανάλογα με το εάν λάμβαναν το βοήθημα ή όχι. Συντάχθηκε τον Δεκέμβριο του 1713 από τον έκτακτο Προνοητή της Σούδας Αλβίζε Μάνιο και απεστάλη στον Γενικό Προνοητή Θαλάσσης Αυγουστίνο Σαγρέδο. Το έγγραφο δημοσιεύεται σε ελληνική μετάφραση.
Ονομαστικός κατάλογος των εν Σούδα Κρητών του 1713.
Μετά την άλωση της Κρήτης από τους Οθωμανούς, ο Σουλτάνος Μεχμέτ Δ΄ παραχώρησε τα χωριά Μαργαρίτες, Άγιο Θωμά και Αγία Βαρβάρα στον πορθητή του Χάνδακα Μεγάλο Βεζίρη Αχμέτ Κιοπρουλή. Η δωρεά έδινε στον Κιοπρουλή το δικαίωμα της ολοκληρωτικής κατοχής και της κληροδότησής τους. Στο Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου σώζονται τα έγγραφα που συντάχθηκαν όταν ο πληρεξούσιος του Κιοπρουλή Εμπού Βεκήρ, Δεφτερδάρης της Κρήτης, ζήτησε από το Ιεροδικείο του Χάνδακα να σταλεί αντιπρόσωπος για να εξακριβώσει τα σύνορα των χωριών. Η εξακρίβωση έγινε από έμπειρους κατοίκους των συγκεκριμένων και άλλων γειτονικών περιοχών ενώπιον Τούρκων μαρτύρων. Το έγγραφο που αφορά την Αγία Βαρβάρα δημοσιεύεται σε ελληνική μετάφραση. Παραδίδει πλούτο τοπωνυμίων, πολλά από τα οποία έχουν πλέον χαθεί.
Τουρκικό έγγραφο του 1671.