Δύο χειρόγραφα που σχετίζονται με την κρητική μονή Αγκαράθου εντοπίστηκαν στη Μαρκιανή Βιβλιοθήκη της Βενετίας και στο Βρετανικό Μουσείο του Λονδίνου. Το πρώτο από αυτά, το οποίο εμπεριέχει την Αποκάλυψη του Ιωάννη με σχόλια του αγίου Ανδρέα Καισαρείας, φέρει σημείωμα για την αφιέρωσή του στη μονή από κάποιον Κλήμεντα μοναχό την 18η Νοεμβρίου 1532. Το δεύτερο εμπεριέχει δύο μνείες θανάτων των μοναχών της Αγκαράθου Νήφωνος και Γερμανού, που χρονολογούνται στα έτη 1559 και 1572 αντίστοιχα.
Κρητικά Παλαιογραφικά 14. Μνείαι της μονής Αγκαράθου.
Σε σύμμικτο κώδικα της Βοδλεϊανής Βιβλιοθήκης της Οξφόρδης (Baroccianus Graecus 76), με κείμενα κρητικού ενδιαφέροντος, σώζεται μεταξύ άλλων μία επιστολή που απηύθυνε ο φιλενωτικός ιερέας Γρατιανός στον καθολικό αρχιεπίσκοπο Κρήτης Φαντίνο Valaresso, προκειμένου να εξασφαλίσει κάποια χρηματική ενίσχυση. Ο άλλοτε ορθόδοξος Γρατιανός αντιμετωπίζει σοβαρά οικονομικά προβλήματα εξαιτίας της μείωσης του ποιμνίου του, αλλά και της αδιαφορίας των καθολικών ευγενών που τον είχαν αρχικά υποστηρίξει. Η θέση του δυσχεραίνεται ακόμα περισσότερο από τις υποχρεώσεις του απέναντι στη σύζυγο και στα παιδιά του. Στην επιστολή του, με την οποία δεν παραλείπει να τονίσει την ιερότητα των οικογενειακών αυτών δεσμών, αποδίδει με τα μελανότερα χρώματα την περιθωριοποίηση που ενδέχετο να υποστούν όσοι ορθόδοξοι ιερείς του νησιού ασπάζονταν τις αποφάσεις της συνόδου Φεράρας-Φλωρεντίας.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 11. Αι ταλαιπωρίαι του Γρατιανού
Η αρχαιολογική έρευνα στην τοποθεσία Μαζά κοντά στο Καλό Χωριό Πεδιάδος οδήγησε στον εντοπισμό θραυσμάτων πήλινων αναθημάτων της μεσομινωικής Ι περιόδου στα κοιλώματα ενός βράχου που δεσπόζει στην περιοχή. Τα ευρήματα αποδεικνύουν την ύπαρξη ιερού κορυφής. Συνδέονται με την εκτέλεση μιας συγκεκριμένης τελετουργίας, που συνίστατο στη ρίψη ειδωλίων σε ιερή πυρά και στον διασκορπισμό των θραυσμάτων τους μαζί με τη στάχτη σε βράχο, όπου θεωρούνταν ότι κατοικούσε η λατρευόμενη θεότητα. Άλλα κρητικά ιερά κορυφής έχουν εντοπιστεί στις περιοχές Πετσοφά, Ζάκρου, Χαμαίζι, Πισκοκεφάλου Σητείας, Προφήτη Ηλία Μαλίων, Εντίχτη και Καρφί Λασιθίου, Γιούχτα, Κουμάσας και Αφέντη Χριστού. Τα ευρήματα από τους λατρευτικούς αυτούς χώρους συνεξετάζονται προκειμένου να διαπιστωθεί η μορφή και η περίοδος χρήσης τους, αλλά και το είδος της απονεμόμενης λατρείας.
Το ιερόν Μαζά (Καλού Χωριού Πεδιάδος) και τα μινωικά ιερά κορυφής.
Παρουσιάζονται τα νέα αρχαιολογικά ευρήματα, με τα οποία εμπλουτίστηκε η συλλογή Γιαμαλάκη το 1951. Πρόκειται για: πήλινα μυκηναϊκά αγγεία· ελληνικά και ελληνιστικά αγγεία από την Ιεράπετρα· δύο πήλινα ειδώλια κι ένα γυάλινο δοχείο από ρωμαϊκό τάφο της Γόρτυνας· πήλινες προτομές και μορφές γυναικών· αγγείο σε μορφή κεφαλής Αρποκράτους. Αποκτήθηκαν επίσης: λίθινα δοχεία από πρωτομινωικό τάφο της Μεσαράς· λίθινος λύχνος από το Λασίθι· αλαβάστρινα μυροδοχεία ελληνιστικών χρόνων από τάφους της Ιεράπετρας· μαρμάρινη κεφαλή παιδιού από τον Άγιο Μύρωνα· χάλκινες μίτρες από την Αξό· χάλκινο σύμπλεγμα δαιδαλικής τέχνης· προτομή γρυπός· χάλκινη περικεφαλαία· τμήματα λέβητος από την Αξό και άλλα χάλκινα αντικείμενα. Η συλλογή συμπληρώθηκε με μία σφραγίδα ύστερων μεσαιωνικών χρόνων, χρυσά αντικείμενα διαφόρων περιόδων, μία λαβή εργαλείου από ελεφαντοστό και μινωικές σφραγίδες.
Η αρχαιολογική συλλογή Γιαμαλάκη κατά το έτος 1951
Κοντά στο χωριό Μουρνιές των Χανίων βρίσκεται η Αγία Μονή, η οποία είναι μετόχι της μονής Μεγίστης Λαύρας του Άθω. Σε πτυχές της ιστορίας της αναφέρονται δύο έγγραφα που δημοσιεύονται με σύντομα σχόλια. Πρόκειται για το βεβαιωτήριο, με το οποίο ο οικουμενικός πατριάρχης Παρθένιος Δ΄ διασφάλιζε τα προνόμια της μονής τον Φεβρουάριο του 1657, ενόσω βρισκόταν σε εξέλιξη η πολιορκία του Χάνδακα, καθώς και για ένα σημείωμα του 1729 από αθωνίτικο κώδικα σχετικά με το καθεστώς, το ανθρώπινο δυναμικό και τις τύχες της από τα τέλη του 16ου αιώνα έως και την πρώτη περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας.
Πατριαρχικόν γράμμα περί της Αγίας Μονής μετοχίου της Μ. Λαύρας εν Κυδωνία (1659).
Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α' / 1947 - ΙΔ' / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου.
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Ε'
Στις παραμονές της επανάστασης του Χαιρέτη, ο καθηγητής Θεολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών Μισαήλ Αποστολίδης παροτρύνει έναν από τους πρωτεργάτες της Κρητικής Επανάστασης του 1821, τον Χατζη-Ανδρέα Κριαρά, να συμμετάσχει στον αγώνα, ξεσηκώνοντας τους συντοπίτες του Σφακιανούς. Στην απαντητική του επιστολή της 18ης Μαρτίου 1841 από τη Σύρο ο Κριαράς εκφράζει την πικρία του για τις απώλειες και τις ύβρεις που υπέστησαν κατά το προηγούμενο κίνημα οι Σφακιανοί και αποδίδει την τότε αποτυχία στην ασυνειδησία της αγγλικής, της γαλλικής και της ρωσικής πολιτικής. Η ευρωπαϊκή διπλωματία εξακολουθεί να εναντιώνεται στην ένωση της Κρήτης με την υπόλοιπη Ελλάδα. Εκτιμά, επομένως, ότι οι συνθήκες δεν έχουν ακόμα ωριμάσει για να επιτευχθεί η απελευθέρωση.
Ανέκδοτος επιστολή του Χ΄ Ανδρέου Κριαρά (Συμβολή εις την ιστορίαν της επαναστάσεως του Χαιρέτη).
Το εκλαϊκευτικό βιβλίο της Ευαγγελίας Φραγκάκη, το οποίο παρουσιάζει ποικίλο κρητικό λαογραφικό υλικό, στερείται ορισμένων βασικών μεθοδολογικών αρχών, που είθισται να διέπουν τα επιστημονικά συγγράμματα. Ως ατέλειες του βιβλίου υποδεικνύονται η αποσιώπηση των πηγών στις οποίες βασίστηκε η συγγραφέας, η μη διάκριση μεταξύ δημοσιευμένων και αδημοσίευτων κειμένων, η σύγχυση ως προς την κατάταξη της ύλης και η απουσία ενός ικανοποιητικού γλωσσαρίου.
Ευαγγελίας Κ. Φραγκάκη, Συμβολή στα Λαογραφικά της Κρήτης.
Παρουσιάζονται τέσσερις εκδόσεις με θέμα τη ζωή και το έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, οι οποίες κυκλοφόρησαν με τον κοινό τίτλο El Greco στα τέλη της δεκαετίας του 1940. Πρόκειται για τα βιβλία των Georges Grappe (έκδ. Editions d’Histoire de l’Art, Plon, Παρίσι 1948), Henri Dumont (έκδ. Hyperion Press, Νέα Υόρκη 1948), Anthony Bertram (World’s Masters Series, έκδ. Studio, Λονδίνο 1949) και Ludwig Goldscheider (έκδ. Phaidon, Παρίσι 1949). Ελέγχονται η ακρίβεια και η πληρότητα των παρεχόμενων πληροφοριών, τα επιχειρήματα για την απόδοση ανυπόγραφων έργων στο ζωγράφο, οι προτεινόμενες χρονολογήσεις και η ποιότητα των φωτογραφιών.
Βιβλιοκριτικές σημειώσεις για το Θεοτοκόπουλο.
Ο κρητικός άγιος Ανδρέας ο εν τη Κρίσει διαμορφώθηκε πνευματικά στα χρόνια της ποιμαντορίας του αρχιεπισκόπου Κρήτης Ανδρέα του Ιεροσολυμίτη. Η δράση του συνέπεσε χρονικά με την απόσπαση της εκκλησίας Κρήτης από την παπική δικαιοδοσία και την υπαγωγή της στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως λόγω των εικονομαχικών ερίδων. Mαρτύρησε για την εικονολατρική του τοποθέτηση στα μέσα του 8ου αιώνα. Το μαρτύριό του, ωστόσο, προβλήθηκε από τους πολιτικούς και εκκλησιαστικούς κύκλους της Κωνσταντινούπολης μονάχα μετά την απελευθέρωση του νησιού από τους Άραβες, κατά το δεύτερο μισό του 10ου αιώνα, στο πλαίσιο των προσπαθειών για την ενίσχυση του θρησκευτικού φρονήματος των Κρητικών, στις οποίες συγκαταλέγεται και η αποστολή στην Κρήτη του Νίκωνος του Μετανοείτε.
Ο Άγιος Ανδρέας ο εν τη Κρίσει και η Κρήτη επί εικονομαχίας
Χάρη στην αρωγή του σχεδίου Μάρσαλ και την εντατική προσπάθεια τόσο της ελληνικής αρχαιολογικής υπηρεσίας όσο και της αγγλικής, της ιταλικής και της γαλλικής αρχαιολογικής σχολής, προήχθησαν σημαντικά τα αρχαιολογικά ζητήματα της Κρήτης κι εντοπίστηκαν, είτε τυχαία είτε με ανασκαφές, αξιόλογα ευρήματα. Προχώρησαν ικανοποιητικά οι εργασίες για την επανέκθεση του Μουσείου Ηρακλείου· έγιναν έργα αποκατάστασης, στερέωσης και τουριστικής αξιοποίησης των ανακτόρων της Κνωσού και της Φαιστού· ετέθησαν οι βάσεις για την ίδρυση Ιστορικού Μουσείου· πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές σε σημαντικούς αρχαιολογικούς χώρους και εντοπίστηκαν νέα σημεία αρχαιολογικού ενδιαφέροντος. Η προσοχή των αρχαιολόγων στράφηκε κυρίως στις περιοχές Γρίβιλα Μυλοποτάμου, Πρασά Ηρακλείου, μινωικού μεγάρου Βαθυπέτρου, Καβουσίου, Παχειάμμου, Κατσαμπά, Κυπαρισσίου, Μεραμβέλλου, Γορτύνης και Μαλίων, αλλά και σε πολλά ακόμα σημεία σε ολόκληρο το νησί.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1951
Μία θέση πρωτομινωικών ταφών του τύπου των “βραχωδών στεγασμάτων” (rock shelters) εντοπίστηκε στο ύψωμα Κορφή του Βαθιά ή Τειχίδα κοντά στο Κανλί Καστέλλι Ηρακλείου. Τα κεραμικά και χάλκινα αντικείμενα, που απέδωσε η ανασκαφή, περιγράφονται και κατηγοριοποιούνται ανάλογα με το σχήμα και την τεχνική κατασκευής τους. Στα ευρήματα συμπεριλαμβάνονται και αγγεία, τα οποία χρονολογούνται ανάμεσα στους ΠΜ IB και τους ΠΜ IIA χρόνους και ομοιάζουν με αγγεία που βρέθηκαν στο πρώτο στρώμα της Τροίας και σε πρώιμους κυκλαδικούς τάφους. Εντοπίστηκαν επίσης ανθρώπινα οστά, αποτεθειμένα ανάκατα και με ίχνη πυράς, σύμφωνα με ταφικά έθιμα ήδη γνωστά από άλλες κρητικές πρωτομινωικές ταφές. Χάρη στα νέα αυτά αρχαιολογικά ευρήματα επανεκτιμάται η σημασία που είχε η περιοχή του Κανλί Καστελλίου κατά τους πρωτομινωικούς χρόνους.
Πρωτομινωικαί ταφαί παρά το Κανλί Καστέλλι Ηρακλείου
Δημοσιεύονται έξι από τις επιστολές που ο κρητικός λόγιος Γεώργιος Καλύβας συγκέντρωσε στον σημερινό κώδικα Vindobonensis theologicus graecus 227 της Αυστριακής Εθνικής Βιβλιοθήκης της Βιέννης, μαζί με την υπόλοιπή του αλληλογραφία και με μία σειρά μικρών θεολογικών του πραγματειών. Ο κώδικας γράφηκε κατά το πρώτο μισό του 16ου αιώνα στην περιοχή της Σητείας, όπου ο Καλύβας εργαζόταν ως ιερέας, δάσκαλος και κωδικογράφος. Το περιεχόμενό του αποδεικνύει το ενδιαφέρον του κρητικού φιλολόγου και θεολόγου για τις κλασικές σπουδές, στις οποίες επιχειρούσε να μυήσει και τον μαθητή του Ιάκωβο. Διατηρούσε παράλληλα επαφές με έναν κύκλο λογίων τόσο στην Κρήτη όσο και εκτός του νησιού.
Κρητικά Παλαιογραφικά 13. Επιστολαί του Γεωργίου Καλύβα.
Παρουσιάζεται ο τρίτος τόμος των Inscriptiones Creticae της Margarita Guarducci, όπου δημοσιεύονται οι επιγραφές της ανατολικής Κρήτης από την Άμπελο, το ιερό του Δικταίου Διός, την Ιεράπυτνα, την Ίτανο, την Όλερο, την Πραισό, το Σαμώνιο ιερό, τη Σητεία και άλλες περιοχές. Στην εκδότρια αναγνωρίζεται πλήρης γνώση του επιγραφικού υλικού και των πηγών για την ιστορία και τη γεωγραφία της Κρήτης. Προτείνονται, ωστόσο, ορισμένες καλύτερες αναγνώσεις των επιγραφών Inscr. Cret. III, IV, 9, 10 και 7, που αφορούν στην περιοχή της Ιτάνου. Θεωρείται επίσης ότι θα ήταν προτιμότερη η χρήση μίας εκδοτικής τεχνικής ενιαίας στη δημοσίευση τόσο των επιγραφών όσο και των παπύρων και των φιλολογικών κειμένων (σύστημα Leyden).
Inscriptiones Creticae, opera et consilio Friderici Halbherr collectae, III Tituli Cretae Orientalis. Curavit Margarita Guarducci. R. Istituto di Archeologia e Storia dell' Arte. La Libreria dello Stato. Roma, 1942
Inscriptiones Creticae, opera et consilio Friderici Halbherr collectae, III Tituli Cretae Orientalis
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα του επισκόπου Σητείας και μετέπειτα μητροπολίτη Κρήτης Μελετίου των ετών 1829-1834. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) επιστολή του αρχιμανδρίτη Καλλινίκου· β) χρεωστική απόδειξη με εγγυητή τον Μελέτιο· γ) εξοφλητικό γράμμα του Μανουήλ Σιγαλάκη· δ) γράμμα της Συνόδου Κρήτης, με το οποίο καθίσταται επίσκοπος Μυλοποτάμου ο αρχιμανδρίτης Καλλίνικος· ε) επιστολή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κωνσταντίνου για τον διακανονισμό χρέους· στ) επιστολή του Γεροκυρίλλου για τους κινδύνους της προτεσταντικής προπαγάνδας· ζ) επιστολή του Μουσταφά Πασά σχετικά με απατεώνες δήθεν απεσταλμένους του Χριστού· η-θ) επιστολές της Εφορικής Κάσσας για τον διακανονισμό χρεών· ι) επιστολή της μονής Βατοπεδίου· ια΄) επιστολή της μονής Κουτλουμουσίου για την πάκτωση μετοχίου της· ιβ΄) επιστολή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως για τον διακανονισμό χρεών.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρο
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 3ο).
Ένα χιλιόμετρο βορινά του Φόδελε σώζεται ναός των Εισοδίων της Θεοτόκου, χτισμένος πάνω στα ερείπια παλαιότερης βασιλικής. Τα ορατά τμήματα της τοιχοδομής της παραπέμπουν σε γνήσιο τύπο ανατολικής θολωτής βασιλικής του 11ου ή του 12ου αιώνα. Ορισμένα γλυπτά της στοιχεία σώζονται στη νεότερη εκκλησία και άλλα έχουν μεταφερθεί στους ναούς του Αγίου Γεωργίου στο Φόδελε και του Αγίου Παντελεήμονα στην τοποθεσία Ρέρες. Ο ναός των Εισοδίων εντάσσεται στην κατηγορία των δικιονίων σταυροειδών, με λιθόκτιστους πεσσούς στη θέση των κιόνων. Από τον αρχικό εικονογραφικό του διάκοσμο σώζονται μόνο υπολείμματα. Σύμφωνα με κτητορική επιγραφή, που αντιγράφηκε προτού εξαφανιστεί τελείως, η ανέγερση του ναού αυτού πραγματοποιήθηκε με τη συνδρομή του Μιχαήλ Μελισσουργού και της οικογένειάς του, δύο δεκαετίες μετά το σεισμό του 1303/1304.
Ο ναός των Εισοδίων και μια παλαιότερη βασιλική στο Φόδελε.
Ο κώδικας Marcianus Graecus VII 22 του κρητικού Γεωργίου Κλόντζα, που χρονολογείται στο 1590, περιέχει χρονογραφικά σημειώματα, χρησμούς και μικρογραφίες με θέμα την ιστορία του Βυζαντίου και ειδικότερα της Κρήτης. Από το υλικό που αφορά στο νησί, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν ορισμένοι χρησμοί για τις συμφορές που θα συνεπαγόταν η επαπειλούμενη τουρκική κατάκτηση, οι οποίοι εκδίδονται με βάση το συγκεκριμένο χειρόγραφο και τρεις ακόμα παραλλαγές από τους κώδικες Oxoniensis Baroccianus Graecus 145, Copenhagensis Graecus 2148, Athoniensis Iberensis 686 και Palermitanus I.E.8. Τα κείμενα απηχούν τα αισθήματα των κατοίκων του νησιού στις παραμονές της άλωσης της Κύπρου και ενσωματώθηκαν νωρίς στο corpus των χρησμών για τις τύχες των εδαφών της αλλοτινής βυζαντινής αυτοκρατορίας, που κυκλοφορούσαν κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 10. Ο μαρκιανός κώδιξ του Γεωργίου Κλόντζα και οι περί Κρήτης Χρησμοί.
Οι νοταριακές πράξεις που συνέταξε ο Benvenuto de Brixano στον Χάνδακα από τις 8 Απριλίου 1301 ως τις 3 Φεβρουαρίου 1302 δημοσιεύτηκαν από τον καθηγητή παλαιογραφίας Raimondo Morozzo Della Rocca. Πρόκειται για συμβόλαια ποικίλου περιεχομένου: πληρεξούσια, ενοικιαστήρια, δάνεια με ενέχυρα, συμβάσεις, εξοφλητήρια, αγοραπωλησίες εμπορευμάτων, ζώων και σκλάβων, και διαθήκες. Τα έγγραφα αυτά αποτελούν πολύτιμες πηγές για τη μελέτη ποικίλων πτυχών της ιστορίας του βενετοκρατούμενου ελληνισμού. Το πρωτογενές υλικό σώζεται στο φάκελο 141 της σειράς των κρητικών νοταρίων (Notai di Candia) του Κρατικού Αρχείου Βενετίας.
Fonti per la storia di Venezia – Archivi Notarili. Benvenuto de Brixano – notaio in Candia 1301-1302, a cura di Raimondo Morozzo Della Rocca – Venezia – Editore Alfieri (σελ. Χ127+7-8ον).
Fonti per la storia di Venezia – Archivi Notarili. Benvenuto de Brixano – notaio in Candia 1301-1302
Μετά την άλωση της Κρήτης, πολλοί από τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στα Ιόνια νησιά υποστηρίχθηκαν οικονομικά από το βενετικό δημόσιο. Το μηνιαίο επίδομα, που εξακολουθούσαν να λαμβάνουν σε γαλέτα ή και σε χρήματα 223 κρητικές οικογένειες στη Ζάκυνθο και 206 αντίστοιχα στην Κέρκυρα δέκα χρόνια αργότερα, σημειώνεται σε δύο καταλόγους, που απέστειλε στον Δόγη της Βενετίας ο γενικός προβλεπτής θαλάσσης Ιερώνυμος Κορνάρος το 1683. Στα έγγραφα παρατίθενται τα ονόματα του αρχηγού και των μελών κάθε οικογένειας, καθώς και το είδος και το ύψος του βοηθήματος, που προσδιοριζόταν ανάλογα με τις εκτιμώμενες ανάγκες της και την κοινωνική της θέση. Οι δύο κατάλογοι εντοπίστηκαν στο Κρατικό Αρχείο της Βενετίας και δημοσιεύονται στο ιταλικό πρωτότυπο. Οι δύσκολες λέξεις και φράσεις ερμηνεύονται σε υποσημειώσεις.
Δύο κατάλογοι των εν Κερκύρα και Ζακύνθω Κρητών προσφύγων κατά τα έτη 1682 και 1683.
Συμπληρώνεται με νέες βιβλιογραφικές παραπομπές και διευκρινιστικές σημειώσεις η μελέτη με τίτλο Ανέκδοτοι επιστολαί Μελετίου του Πηγά προς την ιεράν μονήν του Γδερνέττου, που ο συγγραφέας έχει δημοσιεύσει στον ίδιο τόμο των Κρητικών Χρονικών. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην ιστορία των χειρογράφων που διασώζουν έργα του Πηγά και μάλιστα τις επιστολές του (Paris. Suppl. Graec. 1040, πατμιακός κώδικας 396, χειρόγραφο 296 της Πατριαρχικής Βιβλιοθήκης Αλεξανδρείας, ιεροσολυμιτικοί κώδικες 555 και 524 κ.ά.).
Επίμετρον περί Μελετίου Πηγά.
Δημοσιεύεται μία αυτόγραφη επιστολή του φιλοκαθολικού ιερέα Ιωάννη Πλουσιαδηνού προς τους ορθόδοξους ιερείς της Κρήτης, η οποία εμπεριέχεται στον κώδικα 2378 της Πανεπιστημιακής Βιβλιοθήκης της Μπολόνιας. Η επιστολή συντάχθηκε γύρω στο 1467, μερικές δεκαετίες δηλαδή μετά τη σύνοδο της Φεράρας-Φλωρεντίας. Αποτελεί μία ζωντανή εικόνα των αντιστάσεων που προέβαλαν απέναντι στην ένωση της καθολικής με την ορθόδοξη εκκλησία τα κατώτερα κυρίως κοινωνικά στρώματα του νησιού, που συσπειρώθηκαν γύρω από τον ελληνορθόδοξο κλήρο. Το ίδιο κλίμα εκφράζουν επίσης επιστολές του Μιχαήλ Αποστόλη και του Γεωργίου Τραπεζουντίου. Η ένωση των εκκλησιών στην Κρήτη φαίνεται να είχε κύριους υπέρμαχους τους λογίους, που συμμετείχαν μαζί με τους δυτικούς ουμανιστές στο πνεύμα και τις αναζητήσεις της Αναγέννησης.
Κρητικά Παλαιογραφικά. 12. Ιωάννου του Πλουσιαδινού, Υποθήκαι προς τους ιερείς της Κρήτης .
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα του επισκόπου Σητείας και μετέπειτα μητροπολίτη Κρήτης Μελετίου των ετών 1830-1831. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) επιστολή του προηγουμένου της μονής Βατοπεδίου για την αναζήτηση ιερών λειψάνων· β) επιστολή του προξένου της Ελλάδας Μιχαήλ Τοσίτζα σχετικά με μεσολάβησή του στον αντιβασιλέα της Αιγύπτου για την άνοδο του Μελετίου στον αρχιερατικό θρόνο· γ) επιστολή του επισκόπου Ρεθύμνης Ιωαννίκιου σχετικά με την απελευθέρωση συγγενών του· δ) επιστολή της μονής Γουβερνέτου για τον διακανονισμό ζητημάτων των μετοχίων της· ε) επιστολή του Τοσίτζα, με την οποία ανακοινώνεται έπαινος για το σύστημα καταγραφής των ονομάτων στις τελετουργίες και δίνεται παραγγελία προμήθειας λαδιού· στ) επιστολή του Στεφανάκη Βογορίδου, με την οποία ενθαρρύνεται ο Μελέτιος στο αρχιερατικό του έργο.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 1ο)
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Π78 - Πολιτιστμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Ε'
Στον καθεδρικό ναό του Ρεθύμνου υπάρχει μία φορητή εικόνα της Παναγίας του Πάθους. Mεταφέρθηκε εκεί από το ναό της Κυρίας των Αγγέλων κατά τη μετατροπή του τελευταίου σε τουρκικό τέμενος. Η εικόνα είναι αχρονολόγητη και ανυπόγραφη. Ο εικονογραφικός της τύπος υπήρξε προσφιλής στους Κρητικούς ζωγράφους και απαντάται και σε εικόνες που σώζονται σε χωριά του νομού Ρεθύμνου. Η συγκεκριμένη εικόνα συνεξετάζεται με μία Παναγία του Πάθους που εντοπίστηκε στο Fiesole της Φλωρεντίας και φέρει την υπογραφή “Andrea Ricco di Candia pinxit”, καθώς και με μία κρητική εικόνα όμοιου τύπου που βρίσκεται στο ναό του Αγίου Αλφόνσου στη Ρώμη. Μπορεί να αναχθεί χρονικά στα τέλη του 16ου ή στο πρώτο μισό του 17ου αιώνα.
Η ρεθύμνια εικών Παναγίας του Πάθους.
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα του μητροπολίτη Κρήτης Μελετίου των ετών 1832-1833. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) απαντητική και ευχετική επιστολή του Γεροκυρίλλου από την Πάρο· β) επιστολή του Πατριάρχη Ιεροσολύμων Αθανασίου, με την οποία ευχαριστεί τον Μελέτιο για την υποδοχή του πρωτοσύγκελλου του και αναιρεί τις συκοφαντίες για τις δήθεν αρνητικές εναντίον του μητροπολίτη διαθέσεις του· γ) ευχαριστήρια και απαντητική επιστολή των προϊσταμένων της μονής Βατοπεδίου· δ) έγγραφο της Δημογεροντίας Σαντορίνης, με το οποίο αιτείται αρωγή για την αποπεράτωση ναού που ανεγείρεται από τον Νεόφυτο Πελώνια· ε) επιστολή του ομογενούς Μιχαήλ Τοσίτζα εν όψει της επίσκεψης του Μεχμέτ Αλή στην Κρήτη.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρος 2ο).
Η αλληλογραφία του κρητικού πατριάρχη Αλεξανδρείας Μελετίου Πηγά (1549-1601) με ελληνορθόδοξους κληρικούς, δυτικούς λογίους και άλλες σημαντικές προσωπικότητες της εποχής του αποτελεί πολύτιμη ιστορική πηγή. Τα χειρόγραφα που την παραδίδουν δεν έχουν ακόμα καταγραφεί και μελετηθεί στο σύνολό τους. Από τον πατμιακό κώδικα 396 του 17ου αιώνα επιλέγονται και δημοσιεύονται τέσσερις επιστολές του πατριάρχη, που αφορούν τη μονή της Θεοτόκου του Γδερνέττου στο Ακρωτήρι Χανίων. Τα κείμενα αυτά εστιάζονται στην οργάνωση του βίου των μοναχών, σε προσωπικά τους ζητήματα, αλλά και σε προβλήματα όπως η συγχώρεση για το γάμο ορθόδοξης γυναίκας με καθολικό άνδρα. Οι θέσεις του Πηγά φανερώνουν την πολιτική οξύνοια με την οποία χειριζόταν τις σχέσεις της ορθόδοξης εκκλησίας με τις αρχές της Βενετίας.
Ανέκδοτοι επιστολαί Μελετίου του Πηγά προς την ιεράν μονήν του Γδερνέττου .
Κατά την πρώτη περίοδο της Κρητικής Επανάστασης καθοριστικές για την έκβαση του αγώνα υπήρξαν τόσο οι στρατιωτικές επιχειρήσεις του γενικού αρχηγού του τμήματος Ρεθύμνου Πάνου Κορωναίου, όσο και οι διαμάχες του με τους αρχηγούς της ανατολικής Κρήτης Δ. Πετροπουλάκη και Μ. Κόρακα. Τα παρασκήνια των πολεμικών συρράξεων που διεξήχθησαν από τον Ιανουάριο ως τον Ιούλιο του 1867, καταλήγοντας στην αποτυχία των επαναστατών να αντικρούσουν τα στρατεύματα του Ομέρ στο Λασίθι, παρουσιάζονται μέσω επιστολών που αντάλλαξαν οι αγωνιστές με την Κεντρική Επιτροπή Αθηνών, την Επιτροπή των Κρητών στη Σύρο, τη Γενική Συνέλευση και την Προσωρινή Κυβέρνηση της Κρήτης, καθώς και με άλλους πολιτικούς παράγοντες, συναγωνιστές και οικείους τους. Το υλικό εντοπίστηκε στα Γενικά Αρχεία του Κράτους και στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης.
Ο Πάνος Κορωναίος και η εκστρατεία του Ομέρ στο Λασίθι (από τα παρασκήνια του κρητικού αγώνα του 186
Ο Πάνος Κορωναίος και η εκστρατεία του Ομέρ στο Λασίθι (από τα παρασκήνια του κρητικού αγώνα του 1866-9).
Οι θρόνοι και τα εδώλια, που απάρτιζαν τη λιτή επίπλωση των μινωικών οίκων, είχαν χρηστική και συμβολική λειτουργία. Με αφορμή την ανεύρεση ενός μινωικού θρόνου στον Κατσαμπά Ηρακλείου, εξετάζεται το σύνολο των θρόνων και των εδωλίων που μαρτυρούνται στα μινωικά ανάκτορα της Κνωσού και στον Πρινιά, ως προς τη μορφή, τη θέση και τη χρήση τους. Μελετώνται επίσης τα ομοιώματα και οι παραστάσεις τους σε ειδώλια, σφραγιδόλιθους, τοιχογραφίες και άλλα αρχαιολογικά ευρήματα που εντάσσονται στον μινωικό, μυκηναϊκό, κυκλαδικό και τρωικό κύκλο, καθώς και τα ιδεογράμματα που φέρουν το σημείο του θρόνου δηλώνοντας βασιλική ιδιότητα ή ιδιοκτησία. Η σύνδεση των θρόνων που έμεναν κενοί με την τελετουργική λατρεία μιας θεότητας μαρτυρείται τόσο σε κύκλους της Ανατολής όσο και στην αρχαία παράδοση.
Μινωικοί θρόνοι.
Ανακοινώνεται η προ τριμήνου ίδρυση της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών και παρουσιάζονται αναλυτικά οι στόχοι της σύμφωνα με το καταστατικό της. Κύριοι άξονες της δράσης της είναι η προαγωγή των κρητικών ιστορικών και λαογραφικών σπουδών, η ίδρυση του Ιστορικού Μουσείου Κρήτης και η ενίσχυση της πνευματικής κίνησης του τόπου. Το προσωρινό διοικητικό συμβούλιο, που ορίστηκε κατά την ιδρυτική συνέλευση της Ε.Κ.Ι.Μ. εκθέτει τις πρωτοβουλίες που ανέπτυξε για την αντιμετώπιση των τεσσάρων βασικών προβλημάτων, από την επίλυση των οποίων εξαρτάται η επιτυχία της όλης προσπάθειας: την εδραίωση και την ανάπτυξη της Εταιρίας ως Σωματείου, την εξασφάλιση επαρκών οικονομικών μέσων, την οργάνωση του τρόπου συγκέντρωσης υλικού για τη συγκρότηση μουσειακών συλλογών και τη δημιουργία των απαραίτητων προϋποθέσεων για την ίδρυση του μουσείου.
Η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών.
Με τον διορισμό του συγγραφέα στη θέση του επιμελητή Βυζαντινών και Μεσαιωνικών Αρχαιοτήτων Κρήτης, συστηματοποιήθηκε η παρακολούθηση και η προστασία των σχετικών μνημείων. Ελήφθη μέριμνα για τη διατήρηση των τειχών, των δεξαμενών και των μεγάλων ναών της βενετοκρατίας στο Ηράκλειο, για τη διάσωση θριγκών μεσαιωνικού ναού στα Ανώγεια και για τη μετατροπή της Ενετικής Λέσχης Ρεθύμνου σε μουσείο. Έγιναν επισκέψεις σε μνημεία της επαρχίας Ρεθύμνου για τη διαπίστωση της κατάστασής τους, τη συγκέντρωση επιγραφικού και άλλου υλικού και τη φωτογράφιση των τοιχογραφιών. Πραγματοποιήθηκαν αναστηλωτικές εργασίες στο ναό της Παναγίας Ποταμιών Πεδιάδος, στη Μονή Αρκαδίου, στην Ενετική Λέσχη Ρεθύμνου και στο ναό της Αγίας Αικατερίνης στο Ηράκλειο. Εργασίες μικρότερης κλίμακας διεξήχθησαν επίσης στο ναό των αποστόλων Πέτρου και Παύλου στο Φουρνί.
Η κατά το 1951 κίνησις δια τα βυζαντινά και μεσαιωνικά μνημεία της Κρήτης.
Δημοσιεύονται επιγραφές και χαράγματα που προέρχονται από ναούς των επαρχιών Ρεθύμνου, Μυλοποτάμου και Αμαρίου και χρονολογούνται ανάμεσα στις αρχές του 13ου και τα μέσα του 18ου αιώνα. Πιο συγκεκριμένα το υλικό έχει εντοπιστεί στη μονή Αρκαδίου, στη μονή Αγίου Αντωνίου, στον Άγιο Στέφανο και στο ναό της Θεοτόκου στην περιοχή του χωριού Καστρί, στο ναό της Θεοτόκου στα Σκουλούφια, στους Αγίους Θεοδώρους και στον Άγιο Ιωάννη τον Πρόδρομο κοντά στο χωριό Νευς Αμαρίου, στο ναό της Θεοτόκου στο Θρόνο, στους Αγίους Αποστόλους στο Πετροχώρι, στον Άγιο Γεώργιο κοντά στο Φουρφουρά, στην Αγία Παρασκευή στο ομώνυμο χωριό, στον Άγιο Γεώργιο τον Ξιφηφόρο κοντά στο Αποδούλου, στον Μιχαήλ Αρχάγγελο στο Μοναστηράκι, στον Άγιο Δημήτριο στο όρος Σάμιτος και στη μονή Ασωμάτων.
Ανέκδοτοι επιγραφαί και χαράγματα εκ μεσαιωνικών μνημείων Κρήτης.
Περιλαμβάνει όλα τα άρθρα που περιλαμβάνονται στον Τόμο Ε' καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου Ε'
Πρώτη ευνοούμενη του σουλτάνου Μεχμέτ Δ΄ και μητέρα των διαδόχων του Μουσταφά Β΄ και Αχμέτ Γ΄ υπήρξε η σουλτάνα Gülnûs (ca. 1643-1715), η οποία είχε ρεθύμνια καταγωγή. Χαλκογραφίες των γάλλων χαρακτών Larmessin και Jollain και του φλαμανδού van Merlen διασώζουν το βαφτιστικό της όνομα, το οποίο ήταν Ευμενία, και ορισμένα ατομικά της χαρακτηριστικά, που επιβεβαιώνονται και από άλλες πηγές. Σε έκθεση του βενετού βαΐλου στην Κωνσταντινούπολη Giovanni Battista Donato αναφέρεται και το της επίθετό της: Βεργίτση. Η οικογένεια πράγματι απαντάται στο Ρέθυμνο σε πηγές της όψιμης βενετοκρατίας. Η απρόσμενη τύχη της χριστιανής σκλάβας που εξισλαμίστηκε και κατόρθωσε να ξεχωρίσει με την ομορφιά και την επιτηδειότητά της έδωσε αφορμή για τη δημιουργία δύο τουλάχιστον δημοτικών τραγουδιών με αρκετές παραλλαγές.
Η ρεθεμνιώτισσα σουλτάνα Ευμενία Βεργίτση στις ευρωπαϊκές χαλκογραφίες και στα ελληνικά δημοτικά τρα
Η ρεθεμνιώτισσα σουλτάνα Ευμενία Βεργίτση στις ευρωπαϊκές χαλκογραφίες και στα ελληνικά δημοτικά τραγούδια.