Π78 - Περιβάλλον - Φυσική Γεωγραφία Λασιθίου
Ο κώδικας Harvard University Riant 53 απαρτίζεται από ιταλικά, ελληνικά και λατινικά έγγραφα που αφορούν την ιστορία της Κρήτης κατά την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας. Αναφέρονται κυρίως σε ιδιωτικές υποθέσεις βενετών υπηκόων στο Χάνδακα, στο Ρέθυμνο, στα Χανιά ή και σε περιοχές εκτός του νησιού. Χρονολογούνται ανάμεσα στο 1523 και το 1680. Μπορούν να διακριθούν σε τρεις κατηγορίες: στα εκκλησιαστικά έγγραφα, με τα οποία ρυθμίζονταν τα ζητήματα που υπάγονταν στη δικαιοδοσία της λατινικής αρχιεπισκοπής, στα ναυτικά έγγραφα και στα σύμμικτα (σημειώσεις εξόδων, υπομνήσεις χρεών κ.ά.). Για τα πιο ενδιαφέροντα από τα έγγραφα αυτά γίνεται ειδική μνεία. Δημοσιεύεται ένα, η ελληνική διαθήκη του Θεοδοσίου Κορινθίου, η οποία πρέπει να έφερε στο προσκήνιο το ζήτημα των σχέσεων μεταξύ ορθοδόξων και καθολικής εκκλησίας.
Κρητικά παλαιογραφικά. 4. Ο κώδιξ Harvard University, Riant 53
Μελετάται η πορεία του κρητικού ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου κατά τα τέλη του 16ου και τις αρχές του 17ου αιώνα από την ανατολική Μεσόγειο και την τέχνη του μεσαίωνα προς τα ιταλικά κέντρα της Βενετίας και της Ρώμης, όταν εκεί χτυπούσε η καρδιά της αναγέννησης και του μανιερισμού, για να κατασταλάξει στη δυτική άκρη της ίδιας θάλασσας, στην Ισπανία του μπαρόκ. Εξετάζεται η καλλιτεχνική παράδοση που γνώρισε στη γενέθλια γη του, η μύησή του στις αισθητικές αντιλήψεις της βενετικής ζωγραφικής και η εξέλιξη της τεχνοτροπίας του στα έργα της ρωμαϊκής και της ισπανικής περιόδου. Ανασκευάζονται τα επιχειρήματα υπέρ της εικονογραφικής και μορφολογικής συγγένειας ανάμεσα στη βυζαντινή ζωγραφική και στο προσωπικό του ύφος, το οποίο ερμηνεύεται με τα δεδομένα της ευρωπαϊκής τέχνης.
Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος και η κρητική ζωγραφική.
Περιλαμβάνει όλα τα άρθρα που περιλαμβάνονται στο Τόμο Δ'.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου Δ'
Η διήγηση για τη χαμένη Ατλαντίδα, όπως τη μετέφεραν στο Σόλωνα οι Σαΐτες ιερείς στην Αίγυπτο, αποτελεί ένα μύθο με ιστορικό πυρήνα, ένα συνονθύλευμα δηλαδή επεισοδίων που έχουν παραμορφωθεί κατά τρόπο τυπικό στην παράδοση των μύθων κι έχουν τοποθετηθεί εκτός τόπου και χρόνου. Πρόκειται για την έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας γύρω στο 1500 π.Χ. και τη σύγχρονη εξαφάνιση των Κρητών από τις αιγυπτιακές αγορές, που υπήρξαν ίσως οι αφορμές του μύθου του καταποντισμού· για τον περίπλου της Αφρικής από τους Φοίνικες, που ενδεχομένως εξηγεί την τοποθέτηση της πόλης στον Ατλαντικό Ωκεανό· για επιδρομές ιταλιώτικων λαών, που παρουσιάζονται ως επιδρομές των Ατλαντίων· για τη φήμη, τέλος, της ανδρείας των Ιώνων οπλιτών, που προσετέθησαν στο μύθο ως αήττητος στρατός των Αθηναίων.
Περί τον θρύλον της Ατλαντίδος.
Ο οδηγός του μινωικού ανακτόρου της Κνωσού, που συνέγραψε ο J. D. S. Pendlebury, μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Νικόλαο Πλάτωνα και εκδόθηκε από τον Ανδρέα Καλοκαιρινό. Στην εισαγωγή του βιβλίου παρουσιάζεται η αρχιτεκτονική ιστορία του ανακτόρου και ερμηνεύονται οι ειδικοί όροι (κυρίως οι χρονολογικοί), που είναι απαραίτητοι για την κατανόηση του κειμένου. Προς διευκόλυνση του Έλληνα αναγνώστη διατηρείται και η πλούσια εικονογράφηση της αγγλικής έκδοσης.
J. D. S. Pendlebury, Οδηγός Κνωσού, με πρόλογο του Sir Arthur Evans. Ελληνική μετάφραση Νικ. Πλάτωνο
Από τον κώδικα 1592 12 της μονής Καρακάλλου αντλείται και δημοσιεύεται ένα εγκώμιο των Αγίων Δέκα Μαρτύρων που συνετέθη από τον πρωτοπαπά και ιεροκήρυκα στην Κρήτη Θεόδωρο Παλλαδά, από τον οποίο και εκφωνήθηκε στην εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης του Κάστρου την ημέρα της εορτής τους το έτος 1633. Άλλο εγκώμιο για τους ίδιους αγίους συνέγραψε ο γιος του Θεοδώρου Γεράσιμος Παλλαδάς, ο μετέπειτα πατριάρχης Αλεξανδρείας. Εκδίδεται και το δεύτερο αυτό κείμενο, με βάση τον κώδικα 473 30 της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος.
Δύο εγκώμια των Αγίων Δέκα Μαρτύρων
Η επιστολή του αποστόλου Παύλου προς τον Τίτο στην Κρήτη αποσκοπεί στη ρύθμιση της εκκλησιαστικής οργάνωσης του νησιού, στη διευθέτηση των καθηκόντων που είχαν τα μέλη της χριστιανικής κοινότητας απέναντι στην πολιτεία, καθώς και στην καθοδήγηση της οικογενειακής και κοινωνικής συμπεριφοράς των Κρητών. Απηχεί, παράλληλα, την εικόνα που είχε αποκομίσει ο απόστολος για τα ήθη και τα έθιμα του ντόπιου πληθυσμού, τόσο από προσωπική αντίληψη όσο και από άλλες πηγές, όπως είναι ο ακόλουθος στίχος του Επιμενίδη, τον οποίο μεταφέρει: “Κρήτες αεί ψεύσται, θηρία κακά, γαστέρες αργαί". Οι πληροφορίες της επιστολής συνεξετάζονται με τις μαρτυρίες ορισμένων αρχαίων συγγραφέων, όπως ο Πολύβιος, ο Πλούταρχος και ο Τίτος Λίβιος, και η κατάσταση την οποία περιγράφουν αιτιολογείται με βάση τα ιστορικά δεδομένα.
Ιστορικά στοιχεία περί Κρήτης εν τη προς Τίτον επιστολή του αποστόλου Παύλου.
Ανάμεσα στους περιηγητές που επισκέφθηκαν την Κρήτη και στους μελετητές της ιστορίας της, συγκαταλέγονται ο αυστριακός γιατρός F. W. Sieber και ο γερμανός ιστορικός J. W. Zinkeisen. Ο πρώτος έκανε το γύρο του νησιού και παρουσίασε τις γεωγραφικές, φυσιοδιφικές, αρχαιολογικές, οικονομικές κι εθνογραφικές παρατηρήσεις του στο έργο Ταξείδιον εις την νήσον Κρήτην κατά το έτος 1817, που τυπώθηκε έξι χρόνια αργότερα στη Λειψία. Ο δεύτερος μελέτησε την ιστορία της βενετικής κυριαρχίας στο νησί από πηγές της Παρισινής βιβλιοθήκης και του Γαλλικού Υπουργείου Εξωτερικών· την συμπεριέλαβε στον τέταρτο τόμο του έργου του Ιστορία του Οσμανικού Κράτους εν Ευρώπη (1856). Τα δύο κείμενα απηχούν τρόπους πρόσληψης του κρητικού πολιτισμού στη Ευρώπη λίγο πριν από την ελληνική επανάσταση και μερικές δεκαετίες μετά την ίδρυση του Ελληνικού Κράτους αντίστοιχα.
Περιηγηταί και ιστορικοί νεωτέρων χρόνων περί της Κρήτης
Ο κρητικός γιατρός και λόγιος Αντώνιος Καλοσυνάς έζησε το δεύτερο μισό του 16ου αιώνα. Στην ιταλική πόλη Τρέντο, όπου βρισκόταν την εποχή της Συνόδου της Αντιμεταρρύθμισης, ήλθε σε επαφή με διακεκριμένους ισπανούς βιβλιόφιλους και με έναν από τους σημαντικότερους κωδικογράφους του Εσκοριάλ, τον επίσης κρητικό Νικόλαο Τουρριανό. Με προτροπή τους μετέβη στην Ισπανία και άρχισε να εργάζεται ως βοηθός του κωδικογράφου Ανδρέα Δαρμάριου στη Μαδρίτη. Από το 1567 ως το 1598 ήταν εγκατεστημένος στο Τολέδο. Σώζονται 41 τουλάχιστον χειρόγραφα που αντέγραψε κατά παραγγελία από πρότυπα ισπανικών βιβλιοθηκών, καθώς και κάποια πρωτότυπα συγγράμματα και αφιερωματικές επιστολές του. Δημοσιεύονται δύο από αυτές, που απευθύνονται η πρώτη στον αρχιδιάκονο του Τολέδο Garcia de Loyasa και η δεύτερη στον βασιλιά της Ισπανίας Φίλιππο Β΄.
Κρητικά παλαιογραφικά. 8. Ο κωδικογράφος Αντώνιος Καλοσυνάς.
Ο βυζαντινός λόγιος Μιχαήλ Αποστόλης επέλεξε ως τόπο κατοικίας του στην Κρήτη τη Γόρτυνα, όπως προκύπτει τόσο από την επιγραφή του έργου του Λόγος παραινετικός εκ Γορτύνης εις Ιταλίαν Ρώμης, όσο και από επιστολές του προς τον ιερέα Λαόνικο και τον κωδικογράφο Μιχαήλ Λυγίζο. Στην περιοχή αυτή, όπου θα πρέπει να είχε μεταφέρει και τη βιβλιοθήκη του, ανέπτυξε τις κωδικογραφικές του δραστηριότητες. Αυτόγραφά του, που φυλάσσονταν στη Βιβλιοθήκη της Ευαγγελικής Σχολής της Σμύρνης, καταστράφηκαν το 1922. Μια επίθεση που είχε κάνει ο Ανδρόνικος Κάλλιστος εναντίον του σώζεται και στον κώδικα Baroc. Graec. 165 της Βοδλεϊανής Βιβλιοθήκης της Οξφόρδης.
Κρητικά παλαιογραφικά. 6. Η Γόρτυνα και ο Μιχαήλ Αποστόλης
Παρουσιάζεται η αρχαιολογική κίνηση στην Κρήτη κατά το 1950 και συγκεκριμένα: οι εργασίες αποσυσκευασίας και επανέκθεσης των αντικειμένων του μουσείου Ηρακλείου· η στέγαση της συλλογής Νεαπόλεως· οι εργασίες αποκατάστασης των ανακτόρων Κνωσού και Φαιστού· η στερέωση δύο τοιχογραφημένων εκκλησιών της περιφέρειας Νεαπόλεως· οι προσπάθειες διάσωσης των μεσαιωνικών τειχών και ορισμένων ενετικών μνημείων του Ηρακλείου και του Ρεθύμνου· οι ανασκαφές στο Μέγαρο Βαθυπέτρου, στο σπήλαιο κοντά στο Καρνάρι, στον Άγιο Ιωάννη Ηρακλείου, στην Κνωσό, στην Ίτανο και στη Φαιστό· η περισυλλογή αρχαιοτήτων κοντά στο χωριό Καβούσι· τα τυχαία ευρήματα στις περιοχές της Γόρτυνας, των Αρχανών, του Κανένε Σητείας, του Πόρου Ηρακλείου, της Βαγιονιάς, των Σπηλίων Κνωσού και της αρχαίας Λύττου. Καταγράφονται, τέλος, αντικείμενα που αγόρασε το Μουσείο Ηρακλείου από ιδιώτες.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1950.
Η Συλλογή Γιαμαλάκη εμπλουτίστηκε κατά το 1950 με αρχαιολογικά ευρήματα ποικίλης προελεύσεως, που παρουσιάζονται συνοπτικά κι εντάσσονται στα αντίστοιχα καλλιτεχνικά ρεύματα. Πρόκειται για έναν πήλινο πρωτογεωμετρικό ναΐσκο και είκοσι πρωτογεωμετρικά αγγεία, που απαρτίζουν ένα ενιαίο σύνολο, τρεις κεφαλές πήλινων χυτών ειδωλίων από την Αξώ, τρεις πήλινες άκρες χειρών, ένα τεμάχιο πίθου από τον Πρινιά, τεμάχια αγγείων ρωμαϊκών χρόνων, τρία σιδερένια εγχειρίδια από τη Αξώ, τέσσερις χάλκινες σμίλες από τον Πύργο Μονοφατσίου, ένα διπλό πέλεκυ και τέσσερις μονόστομους από το Βουτουφού Πεδιάδας, είκοσι τρεις ανατολικούς κυλίνδρους από αιματίτη, έναν κύλινδρο από λευκό λίθο, επτά σασσανιδικές σφραγίδες, τριάντα τρεις σφραγίδες από την Κρήτη, δύο επιγραφές ρωμαϊκών χρόνων από την Αξώ, μια αργυρή πόρπη, τρεις χάλκινες βελόνες και τεμάχια αργυρών προελληνικών κοσμημάτων.
Η Συλλογή Γιαμαλάκη κατά το έτος 1950.
Ο κωδικογράφος Μιχαήλ Λυγίζος ή του Λυγγέως, ο οποίος έδρασε στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα, καταγόταν από την περιοχή της Κυδωνίας και είχε εγκατασταθεί στο Ρέθυμνο. Υπήρξε μαθητής του βυζαντινού λογίου Μιχαήλ Αποστόλη και επιδόθηκε σε φιλολογικές μελέτες, συγγράφοντας μεταξύ άλλων ένα υπόμνημα στα 81 πρώτα κεφάλαια του πρώτου βιβλίου του Θουκυδίδη, που σώζεται στον κώδικα 231 της βιβλιοθήκης του Trinity College στο Δουβλίνο. Αντέγραψε κείμενα του Θουκυδίδη (British Museum Arundel MS 545), του Αριστοφάνη (Trinity College Cambridge MS R I 42) και του Πλωτίνου (Monacensis graecus 215), ενώ από τη γραφίδα του προέρχονται δεκατέσσερις ακόμα κώδικες της Βοδλεϊανής Βιβλιοθήκης και του Βατικανού. Μια επιστολή του προς τον ιερέα Λέοντα Αργυρό δημοσιεύεται στην παρούσα μελέτη.
Κρητικά παλαιογραφικά. 7. Ο κωδικογράφος Μιχαήλ Λυγίζος ή του Λυγγέως.
Συνεχίζεται η δημοσίευση των κυριότερων αντικειμένων της αρχαιολογικής συλλογής Στυλ. Γιαμαλάκη με την παρουσίαση των όπλων και των εργαλείων που περιλαμβάνονται σε αυτήν. Την ομάδα των όπλων απαρτίζουν ξίφη, εγχειρίδια, δόρατα και βέλη μινωικού και γεωμετρικού ρυθμού, τα οποία είναι κατασκευασμένα από χαλκό και σίδηρο. Στην ομάδα των εργαλείων περιέχονται πελέκεις, σμίλες και άλλα χάλκινα αντικείμενα διαφόρων χρήσεων. Για κάθε ένα από τα συγκεκριμένα αρχαιολογικά ευρήματα παρέχεται αναλυτική περιγραφή.
Όπλα και εργαλεία της Συλλογής Γιαμαλάκη
Προτείνονται καλύτερες αναγνώσεις ορισμένων παλαιοχριστιανικών επιγραφών, που απόκεινται στη Δημόσια Αρχαιολογική Συλλογή του Καστελίου Κισσάμου και προέρχονται τόσο από την ίδια την πόλη όσο και από πλησιόχωρες περιοχές. Κάποια από τα κείμενα των επιγραφών είχαν συμπεριληφθεί παλαιότερα στο έργο Inscriptiones Creticαe της M. Guarducci. Στο σύνολό τους εκδόθηκαν το 1948 από τον Β. Δ. Θεοφανείδη, μαζί με φωτογραφικές αναπαραγωγές, στις οποίες στηρίζεται η εκ νέου ανάγνωσή τους.
Παρατηρήσεις εις κρητικάς παλαιοχριστιανικάς επιγραφάς
Κατά την ανασκαφή ενός λαξευτού θαλαμωτού τάφου που βρίσκεται στο προάστιο του Αγίου Ιωάννη στο Ηράκλειο βρέθηκαν γεωμετρικά όστρακα που έφεραν την παράσταση ενός πολύποδος. Ανάλογες παραστάσεις διαπιστώθηκαν και σε ευρήματα που απέδωσαν οι τάφοι της Κνωσού και της Φορτέτσας. Η εμφάνιση του τυπικού μινωικού αυτού θέματος σε πρωτοελληνικά αγγεία της Κρήτης αποτελεί μια από τις σημαντικότερες επιβιώσεις της κρητομυκηναϊκής διακοσμητικής στην πρωτοελληνική τέχνη. Με την συγκριτική ανάλυση αρχαιολογικών ευρημάτων της μινωικής, μυκηναϊκής και πρωτοελλαδικής τέχνης, καθώς και ορισμένων μοτίβων που προέρχονται από ανατολικούς κύκλους, μελετάται ο τρόπος με τον οποίο επιβίωσε το θέμα. Υποστηρίζεται έτσι ότι κάποια από τα διακοσμητικά θέματα της γεωμετρικής κεραμικής της Κρήτης αντλήθηκαν από τα λείψανα του μινωικού κόσμου και άλλα επιβίωσαν με συνεχή αναπαραγωγή.
Παραστάσεις πολύποδος επί πρωτοελληνικών αγγείων εκ Κρήτης
Ο βυζαντινός λόγιος Μιχαήλ Αποστόλης ήταν εγκατεστημένος στη Γόρτυνα κατά το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Εκεί συνέγραψε, μεταξύ άλλων, δύο επικήδειους λόγους για τους επιφανείς Γορτύνιους Μανουήλ Καλοτάρη και Μανουήλ Γαλατηνό. Τα κείμενα σώζονται στον κώδικα Palatinus Graecus 275 της Βιβλιοθήκης του Βατικανού και είναι αυτόγραφα. Δημοσιεύονται στην παρούσα μελέτη.
Κρητικά παλαιογραφικά. 9. Μιχαήλ Αποστόλη, Επικήδειοι εις Καλοτάρην και Γαλατηνόν.
Δυτικά της αρχαίας Γόρτυνας υπάρχει ο λεγόμενος "Λαβύρινθος", ένα λατομείο που είχε συνδεθεί με τους μύθους του Θησέα και του Μινώταυρου ήδη από τον 11ο αιώνα. Όταν το 1416 επισκέφτηκε το χώρο ο φλωρεντινός Cristoforo Buondelmonti, τον εξερεύνησε προσεκτικά και τον περιέγραψε στο έργο του Descriptio Cretae• ανέφερε μάλιστα ότι βρήκε χαραγμένα τα ονόματα πολλών επισκεπτών που είχαν προηγηθεί. Τα παλαιότερα από τα ονόματα αυτά ανάγονταν στον 14ο αιώνα, όπως επιβεβαιώνεται από τον μεταγενέστερο περιηγητή Savary. Άρα οι επισκέψεις στο "Λαβύρινθο" άρχισαν ή τουλάχιστον πύκνωσαν από την εποχή που το κίνημα του ουμανισμού στη Δύση έστρεψε το ενδιαφέρον των ανθρωπιστών στα μνημεία και στις ιστορικές αναμνήσεις της αρχαιότητας.
Οι αρχαιότεροι επισκέπται του Λαβυρίνθου της Γόρτυνος.
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος Δ'
Με αφορμή τη βιβλιοκριτική που άσκησε ο S. S. Weinberg στη μελέτη του D. Levi Early Hellenic Pottery of Crete, εξετάζεται εκ νέου το πρόβλημα της θέσης που κατέχει η κρητική τέχνη στις αρχές της ελληνικής τέχνης και σταθμίζεται η εγκυρότητα των συμπερασμάτων που μπορούν να εξαχθούν από ορισμένες σύγχρονες μεθόδους αρχαιολογικής έρευνας. Αναλύονται οι σχέσεις πολιτισμικών και καλλιτεχνικών ρευμάτων των επαρχιακών και των κεντρικών εργαστηρίων του νησιού με άλλα φυλετικά και εμπορικά ρεύματα τόσο της Ανατολής όσο και του ελληνικού χώρου. Ανιχνεύονται μορφές και τεχνοτροπίες που διαφοροποιούν τις σχολές της Κρήτης από τις σχολές του υπόλοιπου αιγαιακού κόσμου και διαπιστώνονται επιβιώσεις του παλαιού μινωικού στοιχείου και της κρητομυκηναϊκής καλλιτεχνικής παράδοσης κατά την περίοδο της ελληνικής αναγέννησης στο νησί.
Κρήτη και Κόρινθος ή αρχαιολογία και ακριβείς επιστήμαι
Η ιδιομορφία της ζωής των Εβραίων στην Κρήτη την περίοδο της βενετικής κυριαρχίας έγκειται στο γεγονός της συμβίωσής τους με αυτόχθονες κατοίκους που ήταν και αυτοί υποταγμένοι σε τρίτο λαό. Η διαμόρφωση των σχέσεων μεταξύ Ελληνορθοδόξων, Βενετών και Εβραίων, αποτελεί την κεντρική ιδέα διεξοδικής μελέτης του Joshua Starr, που πραγματεύεται τόσο το πολιτικό και κοινωνικό status των Εβραίων του νησιού, όσο και τη φορολογία που τους επιβαλλόταν, τις οικονομικές και επαγγελματικές δραστηριότητες που ανέπτυξαν, τη δράση τους κατά τα τελευταία έτη του Κρητικού Πολέμου, την πνευματική και πολιτισμική τους παραγωγή, καθώς και τις σχέσεις τους με τα άλλα κέντρα εγκατάστασης των Εβραίων στην Ευρώπη, την Αίγυπτο και τη Μικρά Ασία. Ορισμένα από τα θέματα αυτά θα έχρηζαν ίσως διεξοδικότερης ανάπτυξης.
Joshua Starr, Jewish Life in Crete Under the Rule of Venice, Proceedings of the American Academy for
Συνεχίζεται η δημοσίευση των πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα που έλαβε ο μητροπολίτης Κρήτης Μάξιμος κατά τη διετία 1786-1788. Συγκεκριμένα πρόκειται για: α) την επιστολή με την οποία ο Τζανής Κυριάκης τον συγχαίρει για τον προβιβασμό του στο μητροπολιτικό αξίωμα· β) την επιστολή του εφόρου μητροπολίτη Κυζίκου Αγαπίου, προκειμένου να εισπράξει τα οφειλόμενα από τους προκρίτους των Σφακίων· γ) την επιστολή του μητροπολίτη Δέρκων Ανανία, προς απάντηση ευχετήριας επιστολής του Μαξίμου· δ) την επιστολή του Κυζίκου Αγαπίου, με αναφορές σε γεγονότα που διαδραματίζονται στην Κωνσταντινούπολη· ε) άλλη επιστολή του ίδιου για το διακανονισμό χρεών του Μαξίμου και των επισκοπών Σητείας και Ιεράς· στ) μια ακόμα επιστολή του Αγαπίου αναφορικά με χρέη του Μαξίμου και της επισκοπής Σητείας.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου. Δ΄.
Τρία στιχουργήματα του κρητικού ποιητή Ανδρέα Σκλεγγίου ή Σκλέτζα σώζονται σε χειρόγραφο της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης Βενετίας. Αντιγράφηκαν το 1493 από έναν κωδικογράφο ονόματι Μανούσο για λογαριασμό κάποιας κυρά Λένης. Ο Σκλέτζας προέρχεται από μια ορθόδοξη κρητική οικογένεια, που φαίνεται να προσχώρησε σταδιακά στον καθολικισμό κατά τη διάρκεια του 15ου αιώνα. Συνέθεσε σε δεκαπεντασύλλαβο στίχο και στη δημώδη γλώσσα της εποχής: α) μια προσευχή στην Παναγία, προκειμένου να μεσιτεύσει στο Χριστό για τη σωτηρία των αμαρτωλών γενικότερα και κυρίως του ποιητή· β) μια μετάφραση της δεήσεως Adoro te devote latens veritas του Θωμά του Ακινάτη και γ) "Αίνους προς την ζωοδόχον πηγήν", που απευθύνονται και αυτοί στη Θεοτόκο ζητώντας ταπεινά τη χάρη και την καθοδήγησή της. Τα κείμενα εκδίδονται κριτικά.
Ανέκδοτα ποιήματα του Ανδρέου Σκλεγγίου
Με την ανακάλυψη ενός βυζαντινού πύργου, που είχε περικαλυφθεί από το ενετικό τείχος του Ηρακλείου, επιβεβαιώνεται η ύπαρξη τειχών στην πόλη κατά τη δεύτερη βυζαντινή περίοδο. Για να προσδιοριστεί η μορφή των τειχών αυτών, ο τρόπος δόμησής τους και οι μεταγενέστερες επεμβάσεις που δέχτηκαν, μελετάται το τμήμα της τείχισης που αποκαλύφθηκε σε συνδυασμό με σχέδια του Buondelmonti, του De Rossi και άλλων χαρτογράφων, που έδρασαν κατά τον 15ο, τον 16ο και τον 17ο αιώνα. Συμπεραίνεται ότι οι Βενετοί χρησιμοποίησαν την παλαιότερη βυζαντινή τείχιση, την οποία βρήκαν σε καλή κατάσταση λόγω των επισκευών που είχαν κάνει οι Γενοβέζοι· φρόντισαν, ωστόσο, για τη διαπλάτυνση των οχυρώσεων, επικαλύπτοντας τους πύργους και κατασκευάζοντας ένα νέο συνεχές προπέτασμα· στη συνέχεια ανύψωσαν πυργίσκους πάνω στα τείχη.
Πάλιν περί των βυζαντινών τειχών του Χάνδακος (Συμπλήρωμα εις Κρητικά Χρονικά Α΄, σσ. 239-248).
Μετά την επιστροφή του στη Βενετία το 1600 ο απερχόμενος Δούκας της Κρήτης Ντολφίν Βενιέρ παρέδωσε στις βενετικές αρχές έκθεση σχετικά με τη διοικητική οργάνωση του νησιού, την απονομή της δικαιοσύνης, το αξίωμα του γενικού προβλεπτή, την προμήθεια σιτηρών, τη λειτουργία μύλων, την κατάσταση των στρατιωτικών δυνάμεων, τις αγγαρείες, το φεουδαλικό και το μισθοφορικό ιππικό, τον εξοπλισμό των γαλερών, τους αντισκάρους, την ύδρευση, τη συντήρηση των οχυρώσεων, το άδειασμα του λιμανιού του Χάνδακα, τις οικονομικές υπηρεσίες και τα μέτρα που διαπίστωσε ότι χρειάζεται να ληφθούν για την ασφάλεια του βασιλείου της Κρήτης κατά την περίοδο της θητείας του. Η έκθεση δημοσιεύεται στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση.
Η έκθεση του Δούκα της Κρήτης Ντολφίν Βενιέρ (1610).
Συνεχίζεται η έκδοση πηγών της κρητικής εκκλησιαστικής ιστορίας με έγγραφα του μητροπολίτη Κρήτης Μαξίμου των ετών 1786-1798. Συγκεκριμένα δημοσιεύονται: α) μια καταγραφή του χρέους της Επαρχίας Κρήτης· β) συγχαρητήρια επιστολή του Εφέσου Σαμουήλ· γ) απαντητική επιστολή του Κυζίκου Αγαπίου· δ) επιστολή του ιεροδιακόνου του μητροπολίτη Χαλκηδόνος Ιωάσαφ· ε) επιστολή του Ιωάννη Μικέλη, με την οποία διαβιβάζεται γράμμα του Κυζίκου και αναγγέλλεται η ανάρρηση του Νεοφύτου στον πατριαρχικό θρόνο· στ) επιστολή του Θεσσαλονίκης Γερασίμου· ζ) επιστολή του Δέρκων Μακαρίου· η) μια "δόσις" του χρέους της επαρχίας του μητροπολίτη Κρήτης· θ) επιστολή του Νεοκαισαρείας Ησαΐα, σχετικά με την υποστήριξη του Μαξίμου ενώπιον της Συνόδου· ι) επιστολή του εφόρου μητροπολίτη Ηρακλείας Μελετίου, σχετικά με την αποστολή χιλίων αλφαβηταρίων και τη ρύθμιση οικονομικών εκκρεμοτήτων.
Ανέκδοτα εκκλησιαστικά έγγραφα των χρόνων της Τουρκοκρατίας αποκείμενα εν τω Μουσείω Ηρακλείου (μέρο
Στους Αγίους Δέκα Μάρτυρες της Γόρτυνας αναφέρονται: μια ανώνυμη Αφήγησις, τα εγκώμια του Ανδρέα Κρήτης, του πρεσβυτέρου Κωνσταντινουπόλεως Ησυχίου, του Συμεώνος του Μεταφράστου, του Θεοδώρου και του Γερασίμου Παλλαδά, τα Μηνολόγια Κωνσταντινουπόλεως και Βασιλείου, ο Συναξαριστής, οι οδηγίες του Διονυσίου του εκ Φουρνά για την εικονογράφηση του θέματος, μια επιστολή των επισκόπων Κρήτης προς τον Λέοντα Α΄ κι ένα επίγραμμα του Μιχαήλ Αποστόλη. Όπως αποδεικνύουν οι σχέσεις των κειμένων μεταξύ τους, τα στοιχεία που υπεισέρχονται σταδιακά στη λατρευτική παράδοση παρακολουθούν τις ιστορικές εξελίξεις, από τις απαρχές του χριστιανισμού ως το τέλος της βενετικής κυριαρχίας. Τα εγκώμια του Γερασίμου και του Θεοδώρου Παλλαδά διαπνέονται από μια νεότερη “νεοελληνική" αντίληψη, η οποία συνδέεται και με την ανανέωση της εικονογραφικής παράδοσης των Αγίων.
Τα εγκώμια Θεοδώρου και Γερασίμου Παλλαδά και άλλαι συμπληρωματικαί παρατηρήσεις περί των Αγίων Δέκα
Ο κώδικας Baroccianus Graecus 197 της Βοδλεϊανής Βιβλιοθήκης της Οξφόρδης περιλαμβάνει έναν λόγο Εις την Υπεραγίαν Δέσποιναν ημών Θεοτόκον, αναγιγνωσκόμενον τω Σαββάτω της Ακαθίστου, που αποδίδεται στον Ανδρέα αρχιεπίσκοπο Κρήτης. Ίσως η ταύτιση του συγγραφέα να έγινε από τον γραφέα του κώδικα Γαλακτίωνα Μαδαράκη στα μέσα του 14ου αιώνα. Σε άλλα χειρόγραφα ο ίδιος λόγος παραδίδεται ως έργο του αυτοκράτορα Θεοδώρου Δούκα του Λασκάρεως, πράγμα που επιβεβαιώνεται και από εσωτερικές ενδείξεις του κειμένου. Οι ομοιότητες που παρουσιάζει με ορισμένους λόγους και κανόνες του Ανδρέα Κρήτης, αλλά και με τον Ακάθιστο Ύμνο και τον Κανόνα του Ιωσήφ, δε σημαίνουν κατ' ανάγκη άμεση εξάρτηση. Πρόκειται για "κοινούς τόπους" της εκκλησιαστικής υμνογραφίας και ρητορικής, που ανάγονται στην κοινή πηγή όλων, την Παλαιά Διαθήκη.
Κρητικά παλαιογραφικά. 5. Νόθος λόγος του Ανδρέου Κρήτης
Από τον κώδικα Barocci 19 (P 4058) της Βοδλεϊανής Βιβλιοθήκης της Οξφόρδης αντλείται και δημοσιεύεται ένα σύντομο στιχούργημα αγνώστου ποιητή με θέμα το σεισμό που σημειώθηκε στην Κρήτη το 1508. Η έκδοση συνοδεύεται από ένα πανομοιότυπο του κειμένου.
Επίμετρον επί του ποιηματίου του σεισμού της Κρήτης
Περιγραφή ενός dogale, δημόσιο έγγραφο σε περγαμηνή από την καγκελαρία του Δόγη της Βενετίας, που σώζεται στο ΜS 484 του Walters Art Gallery. Το έγγραφο φέρει τη βούλα του Alvise Mocenigo, δόγη από το 1570 ως το 1577 και απευθύνεται στον Γενικό Καπετάνιο του Χάνδακα Paul Contarini περί τα 1575. Πρόκειται για τις ακριβείς οδηγίες (commissione) που έλαβε ο Contarini πριν αναλάβει τα καθήκοντά του στην Κρήτη. Σε γενικές γραμμές, οι προτεραιότητες του νέου Καπετάνιου είναι η ενίσχυση του αμυντικού συστήματος του Χάνδακα, η οικονομική πολιτική και η οικονομική και πολιτιστική υποταγή του ελληνικού στοιχείου. Παρατίθενται εκτενή χωρία του πρωτότυπου ιταλικού κειμένου, καθώς και η μινιατούρα του πρωτοσέλιδου όπου απεικονίζεται ο Contarini και χάρτης της Κρήτης από το ίδιο χειρόγραφο.
Dogale για τον Paul Contarini, Καπετάνιο του Χάνδακα.
Παρουσιάζονται τέσσερα κρητικά κεντήματα του 17ου και των αρχών του 18ου αιώνα, τα οποία εμπεριέχονται στη συλλογή των ελληνικών υφαντών και κεντημάτων του Textile Museum της Washington. Τόσο ως προς τα σχέδια όσο και ως προς την τεχνική τους, τα κεντήματα αυτά ακολουθούν μια ιδιόμορφη τοπική παράδοση, που συνδυάζει εγχώρια στοιχεία με επιδράσεις κυρίως από την ιταλική χερσόνησο και την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Στις συνθέσεις κυριαρχεί η ποικιλία των βελονιών και η πολυχρωμία. Χαρακτηριστική είναι επίσης η χρήση δύο ειδών νημάτων, των λινών και των βαμβακερών. Τα θέματα που επιλέγονται και οι τρόποι εκτέλεσής τους συνιστούν πηγαίες εκφράσεις λαϊκών παραδόσεων, δοξασιών, παραμυθιών, φόβων κι ελπίδων, αλλά και αντιπροσωπευτικά δείγματα κρητικού πολιτισμού.
Κρητικά κεντήματα της συλλογής του Μουσείου Υφαντών της Washington
Πτυχές της νεοελληνικής εκπαιδευτικής εμπειρίας στο Ρέθυμνο μελετώνται με βάση τα μαθητολόγια και τα οικονομικά βιβλία των σχολείων της πόλης των ετών 1834-1851. Ειδικότερα εξετάζονται οι εκπαιδευτικές ευκαιρίες που είχαν οι Ρεθυμνιώτες ως τις αρχές του 19ου αιώνα, οι συνθήκες ίδρυσης του ελληνικού και του αλληλοδιδακτικού σχολείου, καθώς και της αλληλοδιδακτικής σχολής θηλέων, η προέλευση του διδακτικού προσωπικού, η καταγωγή, ο αριθμός και οι οικονομικές υποχρεώσεις των μαθητών, η εξασφάλιση των κτιρίων, η επίπλωσή τους, οι μέθοδοι διδασκαλίας, οι έπαινοι και τα απολυτήρια που παρέχονταν, ο χρόνος φοίτησης, τα διδασκόμενα μαθήματα, οι προμήθειες βιβλίων και γραφικής ύλης, η διοίκηση των σχολείων και η οικονομική τους διαχείριση, οι φορείς που επόπτευαν τη λειτουργία τους, τα περιουσιακά στοιχεία και η χρηματοδότησή τους.
Ειδήσεις περί των σχολείων Ρεθύμνης κατά το δεύτερον τέταρτον του 19ου αιώνος
Από ένα χειρόγραφο της βιβλιοθήκης του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης δημοσίευσε τα έργα του κεφαλονίτη ποιητή Πέτρου Κατσαΐτη ο Εμμανουήλ Κριαράς. Πρόκειται για τον Κλαθμό Πελοποννήσου προς την Ελλάδα, ένα εκτενές στιχούργημα που αναφέρεται στην άλωση της Πελοποννήσου από τους Τούρκους το 1715, και για δύο τραγωδίες, την Ιφιγένεια και το Θυέστη. Το πρώτο γράφηκε κατά τη διάρκεια της παραμονής του Κατσαΐτη ως αιχμαλώτου στην Κρήτη, όπου είχε την ευκαιρία να εξοικειωθεί με την κρητική γλώσσα και λογοτεχνία, οι οποίες επηρέασαν καθοριστικά και το μεταγενέστερο έργο του. Στην εισαγωγή της έκδοσης διερευνώνται τα βιογραφικά στοιχεία του Κατσαΐτη, αναλύονται τα έργα του, εξετάζεται η γλώσσα και η στιχουργία τους και επισημαίνονται ίχνη κρητικών επιδράσεων. Τα κείμενα συνοδεύονται από σχόλια του εκδότη και γλωσσάρια.
Εμμ. Κριαρά, Κατσαΐτης, Ιφιγένεια – Θυέστης – Κλαθμός Πελοποννήσου 24. Ανέκδοτα έργα.
Μελετάται ο γεωλογικός σχηματισμός της Κρήτης, η σύσταση των στρωμάτων του υπεδάφους της και η σεισμική δραστηριότητα που έχει εκδηλωθεί στην περιοχή της. Καταλογογραφούνται και περιγράφονται όσοι σεισμοί έπληξαν το νησί από το 2100 π.Χ. ως το 1930 μ.Χ. Σε ορισμένες περιπτώσεις δημοσιεύονται αυτούσιες οι πηγές από τις οποίες αντλούνται οι σχετικές πληροφορίες, όπως για παράδειγμα η λατινική επιστολή του Δούκα της Κρήτης Ιερωνύμου Δωνάτου προς τον Πέτρο Κονταρήνο για το σεισμό του 1508, κάποια αποσπάσματα από κείμενα βυζαντινών και δυτικών συγγραφέων, μεταβυζαντινά στιχουργήματα, δημοτικά τραγούδια, ιστορικές ενθυμήσεις χειρογράφων και παλαιών εντύπων κ.ά. Για την περίοδο από το 1913 και εξής τα στοιχεία αντλούνται από τους καταλόγους των Annales του Αστεροσκοπείου Αθηνών.
Οι σεισμοί της Κρήτης από των αρχαιοτάτων μέχρι των καθ' ημάς χρόνων.
Η Συλλογή Γιαμαλάκη περιλαμβάνει είκοσι αγγεία ένα πήλινο ομοίωμα στρογγύλου οικίσκου ή ναΐσκου, που προέρχονται όλα από το ίδιο εργαστήριο και χρονολογούνται στο δεύτερο μισό του 10ου αιώνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο ναΐσκος, ένα ομοίωμα μικρού ιερού. Η γυναικεία μορφή στο εσωτερικό και οι δύο ανδρικές μορφές πάνω στη στέγη του παραπέμπουν στο θέμα της θήλειας θεότητας μεταξύ δύο αρρένων συνοδών. Αναπαριστούν ενδεχομένως την κύρια ή μόνη θεά των υστερομινωικών χρόνων και δύο ιερά πρόσωπα ή δευτερεύοντες δαίμονες. Πρόκειται για μια πρώιμη εμφάνιση του θέματος της Τριάδος. Ο ναΐσκος διαφέρει από τα βορειοευρωπαϊκά και ανατολικά παράλληλα.
Πρωτογεωμετρικός ναΐσκος της Συλλογής Γιαμαλάκη