Δημοσιεύεται η έκθεση πεπραγμένων του Διοικητικού Συμβουλίου της Εταιρίας Κρητικών Ιστορικών Μελετών για το έτος 1958. Στο διάστημα αυτό καταβλήθηκαν προσπάθειες για την αντιμετώπιση του οικονομικού προβλήματος. Συγκροτήθηκε η αίθουσα Νίκου Καζαντζάκη, συμπληρώθηκαν οι εργασίες έκθεσης του Μουσείου κι εμπλουτίσθηκαν οι συλλογές του. Εμπλουτίσθηκαν επίσης η βιβλιοθήκη και το αρχείο. Συνεχίστηκαν οι εργασίες αποκατάστασης του Αγίου Μάρκου και εκδόθηκε εικονογραφημένο τεύχος με θέμα την αναστήλωση, την ιστορία και την αρχιτεκτονική του. Πραγματοποιήθηκε ο Ξανθουδίδειος Λαογραφικός Διαγωνισμός, επιχορηγήθηκε έκδοση του Στέργιου Σπανάκη και οργανώθηκαν διαλέξεις. Έγινε η τελετή των αποκαλυπτηρίων της προτομής του Καζαντζάκη. Ολοκληρώθηκε η ευρετηρίαση των Απομνημονευμάτων του Κριτοβουλίδου και τμήματος της Ιστορίας του Ψιλάκη. Η Εταιρία έχασε ένα επίλεκτο μέλος, τον Αγαθάγγελο Ξηρουχάκη. Εγγράφηκαν σε αυτή νέα μέλη.
Έκθεσις πεπραγμένων του Δ. Σ. της Ε.Κ.Ι.Μ. κατά το έτος 1958.
Κατά την κρητική επανάσταση του 1866-1869 ο Στέφανος Σκουλούδης υπήρξε ένα από τα πιο δραστήρια μέλη της Επιτροπής που είχαν συστήσει οι ομογενείς της Κωνσταντινούπολης για την υποστήριξη του αγώνα. Συνεργαζόταν με τον ηπειρώτη γιατρό και φιλόλογο Ηροκλέα Βασιάδη, ο οποίος είχε ρόλο συνδέσμου ανάμεσα στην Επιτροπή της Κωνσταντινούπολης και την Κεντρική Επιτροπή Αθηνών. Τις μυστικές εκθέσεις του Βασιάδη φύλασσε ο Σκουλούδης στα αρχεία του, μαζί με αλληλογραφία των ετών 1866-68, που σχετιζόταν με τη δράση των Επιτροπών της Αθήνας, της Κωνσταντινούπολης και άλλων περιοχών για την ενίσχυση των επαναστατών της Κρήτης. Μικρό τμήμα του αρχειακού αυτού υλικού ανακαλύφθηκε τυχαία και δημοσιεύεται με τον ανάλογο σχολιασμό.
Ανέκδοτα έγγραφα εκ του Αρχείου Σκουλούδη σχετικά με την Κρητικήν Επανάστασιν του 1866-69.
Η κρητική μονή του Αγίου Αντωνίου Βροντισίου χαρακτηριζόταν από έντονη πνευματική και καλλιτεχνική κίνηση την τελευταία περίοδο της βενετικής κυριαρχίας. Οι πρώτες μαρτυρίες για την ύπαρξή της ανάγονται στο δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Άρχισε να ακμάζει στα τέλη του επόμενου αιώνα, όταν ηγούμενοί της διετέλεσαν ορισμένοι διαπρεπείς κρητικοί λόγιοι της εποχής, όπως ο Λαυρέντιος Μαρίνος. Παρουσιάζονται οι μαρτυρίες για την ιστορία της μονής και τη δράση του ανθρώπινου δυναμικού της από τον 15ο ως τον 19ο αιώνα. Πρόκειται κυρίως για αρχειακό υλικό από τα βενετικά αρχεία και το Τουρκικό Αρχείο Ηρακλείου, για ενθυμήσεις και σημειώματα σε κώδικες και για επιστολές που απηύθυναν στον Λαυρέντιο Μαρίνο ο Διονύσιος Κατηλιανός, ο Κύριλλος Λούκαρης, ο Μελέτιος Πηγάς και ο Μάξιμος Μαργούνιος.
Συμβολή εις την ιστορίαν της μονής Βροντισίου.
Τα «Κρητικά Χρονικά», πρωτοπόρο επιστημονικό περιοδικό που εξέδιδε από το 1947 στο Ηράκλειο ο Ανδρέας Γ. Καλοκαιρινός, υπήρξαν επί δεκαετίες ένας από τους βασικούς μοχλούς της κρητολογικής έρευνας. Στις σελίδες τους παρουσιάσθηκαν εκατοντάδες πρωτότυπα άρθρα και μελέτες αρχαιολογικού, ιστορικού, λαογραφικού και φιλολογικού ενδιαφέροντος, με επίκεντρο την ιστορία και τον πολιτισμό της Κρήτης από την αρχαιότητα ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Οι δεκατέσσερις πρώτοι τόμοι τους (Α’ / 1947 – ΙΔ’ / 1960) έχουν εδώ και πολλά χρόνια εξαντληθεί, χωρίς όμως το ενδιαφέρον των ερευνητών αλλά και ενός ευρύτερου κοινού για το περιεχόμενό τους να έχει ατονήσει. Για το λόγο αυτό η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών πρότεινε την ψηφιοποίησή τους, στο πλαίσιο του Προγράμματος «Κοινωνία της Πληροφορίας», ώστε τα 405 άρθρα που περιλαμβάνονται στους δυσεύρετους αυτούς τόμους να συνεχίσουν να είναι προσιτά σε κάθε ενδιαφερόμενο μέσω του διαδικτύου. Στη παρούσα ενότητα συνόλων ανοικτών δεδομένων, παρουσιάζονται μερικά από τα αποτελέσματα υλοποίησης Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων της περιόδου 2000 – 2014 προς ενημέρωση και χρήση από ενδιαφερόμενους. - Για τη Δ/νση Πληροφορικής & Επικοινωνιών, Κων/νος Στραταριδάκης, PhD, Υπεύθυνος Διεύθυνσης και Συντονιστής Ευρωπαϊκών Προγραμμάτων περιόδου 2000 – 2014. k.strataridakis@apdkritis.gov.gr
Π78 - Πολιτισμός- Κρητικά Χρονικά Τομος ΙΒ'
Στον κώδικα Mss. Ital. Cl. VII 918 (= 8392) της Μαρκιανής Βιβλιοθήκης Βενετίας, που περιέχει πηγές κρητικής ιστορίας, συμπεριλαμβάνονται ορισμένες στατιστικές πληροφορίες για τη διοικητική διαίρεση της Κρήτης το 16ο αιώνα, για τα φρούρια, τα χωριά και τον πληθυσμό της. Η απογραφή τους ανάγεται στα τέλη του 16ου αιώνα, μετά το πέρας του μεγάλου λοιμού του 1592-1593 που μάστισε το νησί. Δημοσιεύεται στο μεγαλύτερο μέρος της στο ιταλικό πρωτότυπο και σε ελληνική μετάφραση και εμπλουτίζεται με διεξοδικό σχολιασμό. Συνοδεύεται από ένα χάρτη των διαμερισμάτων και των καστελανιών της Κρήτης και από σχέδια των καστελίων Μυλοποτάμου, Αποκορώνου, Σελίνου και Σφακίων του Francesco Basilicata.
Στατιστικές ειδήσεις περί Κρήτης του τέλους του 16ου αιώνα.
Η οικογένεια των Σολομών της Ζακύνθου έχει κρητική καταγωγή. Το όνομα Salamone-Salamon-Salomone απαντάται σε κρητικά νοταριακά έγγραφα από τα τέλη του 13ου αιώνα. Αρχικά επρόκειτο για κύριο όνομα Εβραίων. Στη συνέχεια, ωστόσο, έγινε επώνυμο βενετικών και κρητικών οικογενειών. Στα ελληνικά αποδόθηκε ως Σολομός, καθώς αυτή είναι η λαϊκή κρητική ονομασία του σοφού βασιλιά των Εβραίων. Αναδημοσιεύεται μια σειρά εγγράφων από τα κατάστιχα των νοταρίων Pietro Scaradon και Benvenuto de Brixano, που φυλάσσονται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας. μαρτυρούν την ύπαρξη των εβραίων Salamon στον Χάνδακα το 1271 και το 1301. Μεταγενέστερες πληροφορίες για τους Σολομούς του Χάνδακα και της Σητείας αντλούνται από άλλες βενετικές πηγές, όπως η απογραφή του Καστροφύλακα. Το επώνυμο απαντάται και σε οθωμανικά έγγραφα.
Η οικογένεια των Σολομών της Κρήτης.
Ο τύπος της θεάς με υψωμένα χέρια αποτελεί τον κύριο τρόπο παράστασης της θεότητας κατά τους ΥΜ ΙΙΙ χρόνους. Μελετάται η σειρά των μεγάλων ΥΜ ΙΙΙ και υπομινωικών ειδώλων και οι σύγχρονές τους παραστάσεις του συγκεκριμένου τύπου. Εξετάζεται η σχέση τους με τα μυκηναϊκά πτερυγωτά ειδώλια και με ανάλογα παλαιότερα δείγματα. Επισημαίνονται τα ανατολικά και αιγυπτιακά παράλληλά τους. Υποστηρίζεται ότι ο τύπος έχει προέλευση ανατολική και ότι εισήχθη στην Κρήτη κατά τους ΜΜ Ι-ΙΙ χρόνους. Η χειρονομία της θεάς συσχετίζεται με τη στάση των ανατολικών πρεσβευουσών θεοτήτων. επρόκειτο κατά πάσα πιθανότητα για μια ενιαία θεότητα, που διεσπάτο κατά τη λατρεία σε περισσότερες όμοιες υποστάσεις. Στο επίμετρο διερευνάται η επιβίωση του τύπου κατά τους ελληνικούς χρόνους. Δημοσιεύονται επίσης ορισμένα νέα δείγματα.
Η μινωική θεά μεθ’ υψωμένων χειρών.
Αρχείο CSV που περιέχει τον Τίτλο, την Περιγραφή, το Μορφότυπο και το URL για κάθε πόρο του συνόλου δεδομένων.
Σε τοιχογραφία του ναού των Αγίων Αποστόλων στο χωριό Πλεμενιανά εικονίζεται ο απόστολος Βαρθολομαίος όρθιος και γυμνός με το γδαρμένο δέρμα του ριγμένο πάνω στον δεξιό του ώμο. Πρόκειται για μια έντονα ρεαλιστική παράσταση, μοναδική στην ορθόδοξη εικονογραφία. Απομακρύνεται από την ορθόδοξη αγιολογική και εικονογραφική παράδοση για τον σταυρικό θάνατο του αποστόλου, η οποία επικράτησε μετά την εικονομαχία. Αντίθετα, στις καθολικές αγιολογικές πηγές, που στηρίζονταν μεταξύ άλλων σε μια απόκρυφη λατινική διήγηση, αναφέρονται και οι δυο τύποι μαρτυρίου. το θέμα της εκδοράς κυριάρχησε στη δυτική εικονογραφία. Συνεπώς, ο λαϊκός ζωγράφος των Πλεμενιανών ακολούθησε δυτικό πρότυπο, το οποίο μετέφερε στη βυζαντινή τεχνοτροπία. Οι δυτικές επιδράσεις στην ορθόδοξη θρησκευτική τέχνη της Κρήτης χρήζουν περαιτέρω διερεύνησης
Περί μίαν Κρητικήν τοιχογραφίαν.
Παρέχεται πιστή μεταγραφή της Απαρνημένης των Χανιών από το αυτόγραφο του ποιητή και νέα φιλολογική της έκδοση. Το έργο αποδίδεται σε κάποιον λόγιο Κρητικό των αρχών του 16ου αιώνα, που προσπάθησε να διασκευάσει το Β΄ ειδύλλιο του Θεοκρίτου, προσαρμόζοντάς το στη σύγχρονή του εποχή. Επίσης, επισημαίνεται ότι ο εκδότης της Φυλλάδας του Γαϊδάρου Λευτέρης Αλεξίου δεν έλαβε υπόψη την πρώτη βενετική έκδοση του έργου, η οποία αποκαθιστά ορισμένα χωρία του, και προχώρησε σε άστοχες διορθώσεις. Υπογραμμίζεται, τέλος, ότι τόσο ο Στέφανος Ξανθουδίδης, που εξέδωσε την Ερωφίλη, όσο και ο Στυλιανός Αλεξίου, που έκανε παρατηρήσεις για την κριτική της αποκατάσταση, δεν συμβουλεύτηκαν την πρώτη της έκδοση από τον Ματθαίο Κιγάλα. πίσω από τους λόγιους τύπους του Κιγάλα διακρίνονται ενίοτε καλύτερες γραφές.
Παρατηρήσεις σε Κρητικά κείμενα.
Στο πρώτο μισό του 14ου αιώνα ο Ιωάννης Παγωμένος τοιχογράφησε μια σειρά εκκλησιών της δυτικής Κρήτης. Έργα του σώζονται στον Άγιο Γεώργιο Κομητάδων, στον Άγιο Νικόλαο στη Μονή, στο ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου στον Αλίκαμπο, στον Άγιο Γεώργιο Ανύδρων, στον Άγιο Νικόλαο Μάζας, στον Μιχαήλ Αρχάγγελο Κανδάνου, στο ναό της Θεοτόκου στο Κακοδίκι και στην Παναγία Σκαφιδιανή. Στον ίδιο μπορούν επίσης να αποδοθούν οι τοιχογραφίες του Αγίου Ιωάννη Κανδάνου, του Αγίου Παντελεήμονα στο Προδρόμι και της Θεοτόκου στο Κάδρος. Ως προς την τεχνική, την τεχνοτροπία και την εικονογραφία ο Παγωμένος ακολουθεί αρχαϊκά ανατολικά πρότυπα. ενίοτε, ωστόσο, δέχεται τις ανανεωτικές επιδράσεις της παλαιολόγειας τέχνης. Με τη δημιουργική αφομοίωση παλαιότερων και νέων στοιχείων ο επαρχιακός αυτός ζωγράφος διαμορφώνει ένα προσωπικό ύφος.
Ιωάννης Παγωμένος, ο βυζαντινός ζωγράφος του ΙΔ' αιώνος.
Κατά το 1958 συνεχίστηκαν οι εργασίες έκθεσης του Μουσείου Ηρακλείου. Εμπλουτίσθηκαν το Ιστορικό Μουσείο Κρήτης, τα Μουσεία Χανίων και Ρεθύμνης και οι συλλογές Γόρτυνας, Νεαπόλεως, Αγίου Νικολάου και Ιεράπετρας. Εργασίες στερέωσης και αποκατάστασης πραγματοποιήθηκαν στην Κνωσό, την Αμνισό, τη Φαιστό και την Αγία Τριάδα. Προστατεύθηκαν ορισμένα βενετικά και οθωμανικά μνημεία του Ηρακλείου και των Χανίων. Πραγματοποιήθηκαν ανασκαφές στις περιοχές της Λισσού, των Αρχανών, της Μονής Μαλεβυζίου, της Κάτω Βάθειας Πεδιάδος, του Ατσαλένιου Ηρακλείου, του Ροτασίου, της Απτέρας, των Καλυβίων Μεσαράς, της Λεβήνος και του Βυζαρίου. Οι ξένες αρχαιολογικές σχολές έκαναν ανασκαφές στη Μητρόπολη Γόρτυνας, στη Φαιστό, στον Άγιο Γεώργιο της Φαλάντρας και στην Κνωσό. Ήρθαν τυχαία στο φως αξιόλογα ευρήματα κι επισημάνθηκαν νέοι αρχαιολογικοί χώροι σε διάφορα σημεία του νησιού.
Η αρχαιολογική κίνησις εν Κρήτη κατά το έτος 1958.
Περιέχει το σύνολο των άρθρων του Τόμου ΙΒ' καθώς και περίληψη του κάθε άρθρου.
Συνοπτικός Πίνακας - Κρητικά Χρονικά Τόμου ΙΒ'
Σε άρθρο του στον Θ΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών ο Νικόλαος Παναγιωτάκης υποστήριξε ότι ο χαρακτηρισμός "προδότης", που αποδίδεται στον έμπιστο υπηρέτη του Ερωτοκρίτου στον στίχο Δ 800 του έργου, πρέπει να διορθωθεί σε "ποδότης", δηλαδή "απεσταλμένος". Ωστόσο η λέξη "προδότης" / "προδοτής" απαντάται σε άλλο χωρίο του ποιήματος με τη σημασία "πληροφοριοδότης", η οποία ταιριάζει και στον συγκεκριμένο στίχο. Το ρήμα "προδίδω", χωρίς την απόχρωση της "προδοσίας", υπάρχει σε κρητικά και άλλα παλαιότερα κείμενα. Η λέξη "ποδότης" δε σημαίνει "απεσταλμένος". στην κυριολεξία της δηλώνει τον πιλότο και γενικότερα τον οδηγό, εκείνον που υπεύθυνα κατευθύνει ένα έργο. Δεν σχετίζεται με τη λέξη "αποδότης", αλλά. με τα "πους"-"πόδι" στη χρήση τους ως ναυτικών όρων. Η λέξη "αποδότης" έχει τη σημασία "βοηθός".
Σημασιολογικά στον Ερωτόκριτο και σε άλλα κείμενα (προδίδω-προδότης, πους-ποδότης-ποδότας, αποδίδω-α
Σημασιολογικά στον Ερωτόκριτο και σε άλλα κείμενα (προδίδω-προδότης, πους-ποδότης-ποδότας, αποδίδω-αποδότης
Το άρθρο αυτό συμπληρώνει τη μελέτη του συγγραφέα με τίτλο "Σφακιανά σπίτια", που δημοσιεύτηκε στον ΙΑ΄ τόμο των Κρητικών Χρονικών. Παρουσιάζονται οι μορφολογικές διαφορές δύο σπιτιών των χωριών Αη Γιάννης και Αγιά Ρουμέλη από τους βασικούς αρχιτεκτονικούς τύπους των σφακιανών καμαρόσπιτων. οι διαφορές αυτές αποδίδονται στις ιδιαίτερες γεωφυσικές και οικονομικές συνθήκες των συγκεκριμένων περιοχών. Πρόκειται για τα σπίτια του Νίκου Γεωργέ και του Παύλου Μαρινάκη. Και στα δύο επικρατεί η ίδια αυστηρή λιτότητα, που χαρακτηρίζει γενικότερα τα κτίρια της επαρχίας Σφακίων.
Συμπλήρωμα στα Σφακιανά Σπίτια
Στα κατάστιχα των νοταρίων Νικολάου και Φραγκίσκου Βελάνου, που φυλάσσονται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας, εντοπίστηκαν πέντε διαθήκες Κρητικών. Δύο από αυτές είναι γραμμένες στα ιταλικά και τρεις σε ελληνική γλώσσα. Πρόκειται για: α) τη διαθήκη του ευγενούς Γεωργίου Βλάχου, που συντάχθηκε στον Χάνδακα το 1641. β) τη διαθήκη της Σοφίας Στεριανοπούλου, χήρας του Κωνσταντίνου Γρηγορόπουλου (Βενετία 1668). γ) τη διαθήκη της Βιόλας Περδικάρη από το Ρέθυμνο (Βενετία 1670). δ) τη διαθήκη της Καλέργας Καλλέργη, χήρας του ευγενούς Μαρίνου Κορνάρου (Βενετία 1673). ε) τη διαθήκη του ιερέα και αγιογράφου Εμμανουήλ Παντουβά (Βενετία 1691). Όσα από τα έγγραφα αυτά έχουν συνταχθεί στα ελληνικά, δημοσιεύονται στο πρωτότυπο, ενώ τα υπόλοιπα σε πλήρη ή αποσπασματική ελληνική μετάφραση.
Πέντε διαθήκαι Κρητών από τα αρχεία της Βενετίας.
Συμπληρώνεται η έκδοση των έργων του βυζαντινού λογίου Μιχαήλ Αποστόλη με τον επικήδειο που συνέγραψε για τον κρητικό άρχοντα Ανδρέα Καλλέργη. Ο Αποστόλης εγκαταστάθηκε στην Κρήτη στα μέσα του 15ου αιώνα και συνέβαλε αποφασιστικά στην ανάπτυξη των ανθρωπιστικών σπουδών στο νησί. Η σύνταξη του κειμένου ανάγεται χρονικά λίγο πριν το τέλος του 1468 ή τα μέσα του 1469, εφόσον σε επιστολή της συγκεκριμένης περιόδου ο συγγραφέας παραπονιόταν ότι δεν είχε ακόμα ανταμειφθεί γι' αυτήν. Η έκδοση γίνεται με βάση τον κώδικα αρ. 204 της Κρατικής Βιβλιοθήκης του Βερολίνου.
Κρητικά Παλαιογραφικά: 20. Μιχαήλ Αποστόλη, Επικήδειος εις Ανδρέαν Καλέργην.
Κρητός ποιητού Λεονάρδου Ντελλαπόρτα", Κρητικά Χρονικά ΙΒ΄ (1958), 387-434 Στο αρχείο του Δούκα της Κρήτης (Duca di Candia), που φυλάσσεται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας, εντοπίστηκαν ορισμένα έγγραφα για τη ζωή και τη δράση του κρητικού ποιητή Λεονάρδου Ντελλαπόρτα και του γιου του Μπέρτου. Αφορούν υποθέσεις ιδιωτικού δικαίου και χρονολογούνται στα τέλη του 14ου και τις πρώτες δεκαετίες του 15ου αιώνα. Με τις νέες ειδήσεις που αντλούνται από αυτά, το συγγραφικό έργο του Ντελλαπόρτα μπορεί πλέον να τοποθετηθεί χρονικά ανάμεσα στο 1403 και το 1414 και ο θάνατός του το 1419 ή το 1420. Το σύνολο του αρχειακού υλικού δημοσιεύεται στο πρωτότυπο, μαζί με μετάφραση ή εκτενή περίληψη, και συνοδεύεται από σχόλια. Στο τέλος παρατίθεται πίνακας κυρίων ονομάτων.
Νέα ανέκδοτα βενετικά έγγραφα (1386-1420) περί του Κρητός ποιητού Λεονάρδου Ντελλαπόρτα.
Σύγχυση επικρατεί ως προς την έννοια της λέξης "πατρόνα" στο κρητικό τραγούδι του Ομαλού. οι λαϊκοί τραγουδιστές στα ορεινά χωριά του Ψηλορείτη και της Δυτικής Κρήτης, που ρωτήθηκαν, τη χρησιμοποιούσαν τυπικά στο στίχο, τον οποίο γνώριζαν από μακρά παράδοση, χωρίς ωστόσο να κατανοούν το νόημά της. Ο όρος δηλώνει ένα είδος φυσιγγιοθήκης, που κατά πάσα πιθανότητα εισήχθη από την Ιταλία στην Κρήτη και σε άλλες ελληνικές περιοχές τον 17ο αιώνα. Με την εφεύρεση της πυρίτιδας και την εξέλιξη των όπλων, η πατρόνα αντικατέστησε τα ακριτικά άρματα που αναφέρονταν στην αρχαιότερη παραλλαγή του τραγουδιού. Όμως, οι προφορικοί ποιητές λησμόνησαν με τον καιρό τη σημασία της. Η λέξη άλλαξε έννοια ή αντικαταστάθηκε από συνώνυμά της. Ανάλογα φαινόμενα παρατηρούνται στους αρχαίους ραψωδούς.
Το κρητικό τραγούδι του Ομαλού και η πατρόνα.